Табиғат пен қоғамның дамуының қайнар көзі - абсолюттік идеяның өзіндік дамуы

Иммануил Кант: неміс классикалық философиясының бастауы

Неміс классикалық философиясының негізін қалаушы көрнекті ғалым Иммануил Кант (1724–1804) бүкіл өмірін Кенигсберг қаласында өткізді. Негізгі еңбектері: «Әлемнің әмбебаптық табиғи тарихы мен теориясы», «Практикалық ақыл-ойды сынау», «Таза ақыл-ой шеңберіндегі дін» және т.б.

Кант ілімінің екі кезеңі

Сыни кезеңге дейінгі — табиғат туралы ілімдер, әсіресе Күн жүйесінің газ тектес тұмандықтан пайда болғаны жөніндегі идеясы.
Сыни кезең — адамның танып-білу мүмкіндігінің шекарасын анықтау арқылы философияны қайта құру.

Сыни кезеңге дейін: табиғаттың өздігінен дамуы

Сыни кезеңге дейінгі Канттың тұжырымына сәйкес, қозғалыс сырттан берілмейді: ол материяның өзіне тән тартылыс пен серпіліс секілді қарама-қарсы күштердің өзара әрекетінен туады. Қозғалыс пен тыныштық салыстырмалы түрде түсіндіріледі.

1) Даму үздіксіз жүріп отырады

Қарама-қарсы күштердің ықпалымен әлемдер жүйелері қалыптасып, күйреп, шашыраған бөлшектерден қайтадан жаңа денелер пайда болады. Демек, әлем үнемі даму үстінде.

2) Әлем құрылымы сатыланған

Үлкенді-кішілі жүйелер бір-біріне бағынышты: кіші жүйелер үлкен жүйелерге кіреді, ал үлкендері одан да ауқымды жүйелердің құрамына енеді. Осылайша байланыс шексіз жалғасады, яғни әлем денелері әмбебап байланыста.

Сыни кезең: танымның шекарасы және феномендер

Сыни кезеңдегі Канттың пікірінше, болмыс, әдептілік және дін туралы мәселелерді талқыламас бұрын, адамның танып-білу мүмкіндігінің шекарасын анықтау қажет.

Феномен және «өзіндік зат»

Таным күнделікті тәжірибеден және сезімдік түйсінуден басталады. Бірақ бұл деректер бізге «өзіндік зат» туралы емес, тек оның көріністері — феномендер туралы мәлімет береді.

Мысалы: «Қазір қар жауып тұр». Мұнда кездейсоқтық басым: бір сәттен соң тоқтауы да мүмкін. Мұндай білім жеке тәжірибеге сүйенгендіктен апостериорлы сипатта болады.

Ал шынайы әмбебап және қажетті білімдер кездейсоқ фактілерге ғана сүйене алмайды. Сондықтан Кант ақиқат білімнің негізінде тәжірибеге дейінгі — априорлы формалар тұруы керек деп есептейді.

Сезімдік түйсінудің априорлы формалары

Сыртқы форма — кеңістік, ішкі форма — уақыт. Олар түйсіктің көптүрлі «материясын» реттеп отырады.

Ақыл-ойдың априорлы категориялары

Ақыл-ой кеңістік пен уақыт арқылы реттелген деректерді заңдылықтар жүйесіне келтіреді: себептілік, сан, сапа, қажеттілік және т.б.

Танымның үш сатысы

1 Сезімдік түйсіну — феномендер әсерінен деректердің бастапқы жиынтығы пайда болады; олар кеңістік пен уақыт арқылы реттеледі.
2 Сараптаушы парасат — априорлы категориялар арқылы реттелген түйсіктер қорытындыланып, жаңа білімге айналады.
3 Таза ақыл-ой — феномендер шегінен асып, «өзіндік заттың» мәнін білуге ұмтылады, бірақ антиномияларға тап болады.

Антиномиялар: шешілмейтін қайшылықтар

Таза ақыл-ойдың трансценденттік сұрақтары — «рух өле ме, өлмей ме?», «әлем қалай пайда болды?», «құдай бар ма, жоқ па?» — теориялық жолмен дәлелдеуге келмейтін қайшылықтарға толы. Сондықтан «өзіндік заттың» ішкі заңдылығын толық тануға ұмтылу бос әурешілікке айналады.

Практикалық ақыл-ой және әдептілік императиві

Кант үшін таза ақыл-ой тек шектеуге тірелмейді: ол адамның ерік-жігерін және практикалық іс-әрекетін айқындауға мүмкіндік береді. Адам табиғат қажеттіліктерінің ықпалында болғанымен, практикалық ақыл-ойына сүйеніп ерікті әрекет ете алады.

Әдептілік императивінің өзегі

Іс-әрекетті әдепті ететін нәрсе — бақытқа жету ниеті немесе сүйіспеншілік сезімі емес.
Өнегелілік — қоғамда орныққан әдептілік заңдарын сыйлап, міндетті орындаудан көрінеді.
Әдептілік діни жатсынуға тәуелді емес: ол өз заңына сүйеніп өмір сүреді.

Дін және діни институттарға көзқарас

Кант дінді құдайды ең жоғары идеал, немесе құдай алдындағы парыз ретінде түсіндірілетін міндеттіліктердің жиынтығы деп сипаттайды. Осыдан ол құдайға жағу үшін қажет делінетін діни институттардың міндетті еместігін, ал негізгі өлшем — әдептілік императивіне сай тақуалық өмір екенін алға тартады.

Құқық, мемлекет және прогресс

Кант қоғамдық өмірде әлеуметтік қарама-қайшылықтардың бар екенін мойындайды: әркім шексіз бостандыққа ұмтылған сайын, бостандықтар бір-бірімен қайшылыққа түседі. Бұл қайшылықтардың өзінен мәдени өркендеу туындап, жалпы адамзат прогресі ілгерілеуге тиіс.

Алайда мемлекет билікке сүйеніп, адамның тұлғалық қалыптасуына әрдайым жағдай жасай бермейді. Сондықтан мемлекеттік билікті құқық арқылы, ал құқықты — әдептілік императиві арқылы шектеу қажет. Осыдан құқықтық әрі азаматтық қоғамның қалыптасуына мүмкіндік туады.

Иоганн Готлиб Фихте: «абсолюттік Мен» және әрекет философиясы

XIX ғасырда Кант ілімін жаңғыртып, дамытқан бағыттар қалыптасты. Соның көрнекті өкілі — Иоганн Готлиб Фихте (1762–1814). Негізгі еңбектері: «Ғылым туралы ілім» (1794), «Адамның міндеті» (1800) және т.б.

Кантқа сын: «өзіндік зат» танылмайды деген пікірге қарсылық

Фихте «өзіндік затты» танып-білу мүмкін емес деген тұжырымды қабылдамайды. Оның ойынша, алғашқы бастама — барлығын қамтитын айқындаушы нақтылық: абсолюттік Мен.

«Мен», «басқа Мен» және олардың қатынасы

Фихтеде Мен — рух, жігер, әдептілік, сенім ұғымдарымен астасады, ал басқа Мен — табиғат пен материяны білдіреді. Үшінші сатыда олардың өзара қарым-қатынасы адамның жігерін, кедергілермен күрес арқылы әрекетке келуін көрсетеді.

Интеллектуалды интуиция

«Басқа Мен» санадан тыс дербес әлем ретінде емес, сананың ерекше қызметінің қажетті туындысы ретінде түсіндіріледі. Бұл қызмет жүріп жатқанда адам оны саналы түрде аңғара бермейді. Оны философиялық ойлау ашады; Фихте мұны интеллектуалды интуиция деп атайды.

Антитетикалық тәсіл: шексіз ілгерілеу

Әрекетшіл Мен қарама-қарсы ықпал арқылы қозғалысқа келеді: бір кедергіден өтсе, келесісі пайда болады. Фихте мұны антитетикалық тәсіл деп сипаттайды: антитезис тезистен туындамайды, керісінше, оған қатар қойылып, кейін бірігеді.

Бостандық, этика, құқық және мемлекет

Фихтенің практикалық философиясының өзегі — бостандық. Ол бостандықты қажеттілікті жою ретінде емес, заңдар мен мақсаттарға өз еркімен бағыну ретінде түсіндіреді: бостандық — қажеттілікті танып-білуге сүйенген әрекет.

Этика — адамның ішкі дүниесіне бағытталған бостандық.
Құқық — адамдар арасындағы сыртқы қатынастарды реттейтін әлеуметтік құбылыс.

Фихте мемлекеттік билікті бөлу идеясын қолдамайды және мемлекетті меншік иелерінің ұйымы ретінде сипаттайды. Кейінгі еңбектерінде ол мемлекет пен құқықты адамзаттың әдепті өмірге өтудегі бастапқы, бірақ қажетті сатысы деп санап, әдептілік толық үстем болған жағдайда олардың қажеті қалмайды деген пікір айтады.

Фридрих Вильгельм Шеллинг: табиғат пен рухтың тепе-теңдігі

Фридрих Вильгельм Шеллинг (1775–1854) Кант, Спиноза және Фихте идеяларын дамыта отырып, табиғи күштер иерархиясына сүйенген спекулятивтік натурфилософиясын қалыптастырды. Негізгі еңбектері: «Трансцендентальдық идеализмнің жүйесі», «Адам бостандығының мәні туралы» және т.б.

Табиғаттың даму сатылары

Шеллинг материяны рухани сипатта түсіндіреді, бірақ санасыз табиғат саналы адамнан бұрын болғанын айтады. Санасыз табиғаттан саналы адамға өту көптеген жоғарылай беретін сатылар арқылы жүзеге асады; дамудың себептері табиғаттың өзіндегі қарама-қайшылықтарды табу арқылы түсіндіріледі.

Интеллектуалды интуиция және тождество

Шеллинг танымның ерекше құралы ретінде ақыл-ойдың тікелей бақылауын алға тартып, оны интеллектуалды интуиция деп атайды. Эмпирикалық нақтылықта бірде табиғат, бірде рух көрініс табады; олар тепе-тең (тождество).

Абсолюттік ақыл-ой және потенциялар

Абсолюттік ақыл-ойда субъект пен объект ажырамас бірлік құрайды. Осы абсолютте қарама-қарсылықтар жойылып, идеалдылық пен нақтылық тепе-теңдікке келеді. Табиғат пен рух тарихтың қатар түзейтін сатылары ретінде көрінеді; олардың жеке сатылары потенциялар (мүмкіндіктер) деп аталады.

Шеллингтің кейінгі шығармаларында дін мен мистикалық түсіндіруге бет бұруы күшейіп, рационализмнен иррационализмге ойысуға алып келді. Бұл үрдіс кейінгі иррационалистік бағыттарға ықпал етті.

Георг Вильгельм Фридрих Гегель: абсолюттік идея және диалектика

Неміс классикалық философиясының ең биік шыңдарының бірі — Георг Вильгельм Фридрих Гегель (1770–1831). Ол Штутгартта туып, Берлинде қайтыс болды. Негізгі еңбектері: «Рух феноменологиясы», «Логика — ғылым», «Құқық философиясы», «Дін философиясы», «Философия ғылымының энциклопедиясы» және т.б.

Абсолюттік идея: болмыс пен шындықтың түпнегізі

Гегель философиясының бастамасы — абсолюттік идея. Ол — нағыз шындық, болмыс және барлық материалдық денелердің түпнегізі мен мәні. Абсолюттік идеяға әмбебап жалпылық, тұрақтылық және әрекетшілдік тән: таза ақыл-ой әрекетсіз өмір сүре алмайды.

Диалектикалық даму сызбасы

Абсолюттік идея өз әрекетшілдігі арқылы «заттанып», табиғатқа айналады, ал табиғатта өзінің басқа болмысы ретінде сақталады. Дамудың жалпы кестесі:

Тезис — нақтылану

Антитезис — нақтылануды теріске шығару

Синтез — терістеуді терістеу

Мысалы, материалдық денелердің пайда болуы тезис болса, олардың күйреуі — антитезис, ал күйреу барысында кей элементтерін сақтап жаңа денелерге айналуы — синтез.

Таным, феноменология және рухтың өзін тануы

Дамудың белгілі сатысында «заттанған» абсолюттік идея табиғаттағы өзін философия мен ғылымдар арқылы тануға ұмтылады. Бұл үрдіс адамзат тарихындағы іс-әрекет арқылы жүзеге асады: адам танып-білуші субъектіге айналып, объектіні тануға ұмтылғанда, субъект пен объектінің түпкі бірлігін аңғарады. Гегельде мұны ашып көрсететін бағыт — феноменология.

Тәжірибе мен ақыл-ой: жалқыдан жалпылыққа

Гегельдің пікірінше, сезімдік тәжірибе кездейсоқ, байланыссыз құбылыстарды ғана береді. Ал заттарға тән жалпылық пен мәнді ақыл-ой ашады. Бұл ақиқат жеке адамның еркімен емес, объективті рухтың (жалпы рухани тәжірибенің) тарихи дамуымен танылады.

Дүниежүзілік тарих және бостандық идеясы

Адамзат тарихының өзегі — қоғамның ілгері дамуы барысында жеке тұлғаның ең жоғары принципі ретінде бостандық идеясына үздіксіз ұмтылу. Тарихты ілгері сүйрейтін негізгі күш — ұлы тұлғалардан гөрі осы идеяның өзі.

Гегель бұл идеяның тарихи көрінуін сатыланған түрде түсіндіреді: шығыста бостандық бір адамның (деспоттың) еркімен шектелсе, Ежелгі Грецияда бостандық құндылық ретінде түсінілгенімен, ол тек құл иеленушілердің үлесіне тиген. Осы тұста мәтін үзілгендіктен, келесі кезеңдер бұл үзіндіде берілмейді.