Кәсіби қызметтегі біріңғай моральдық адамгершілік негіздерін құру
Әлеуметтік жұмыстағы этикалық кодекс: әлеуметтік қызметкер мен клиент арасындағы мәселені шешудің өлшемдері
Әлеуметтік жұмыстың этикасы — кәсіби мінез-құлық кодексін ұсынатын, адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастың адамгершілік сипатын қамтамасыз ететін кәсіби моральдың ерекше түрі. Ол маманның кәсіби міндеттері мен құзыреттілік талаптарынан туындайды және клиентпен жұмыс істеуде шешім қабылдаудың моральдық негізін қалыптастырады.
Негізгі идея
Этикалық кодекс әлеуметтік қызметкердің не үшін жауап беретінін және қалай әрекет етуі керегін нақтылайды.
Нәтиже
Кодекс клиенттің құқықтары мен мүддесін қорғауға, кәсіби шешімдердің әділетті әрі ашық қабылдануына және қызмет сапасының тұрақтылығына мүмкіндік береді.
Неге әлеуметтік жұмысқа кәсіби моральдың ерекше формасы қажет?
Әлеуметтік жұмыс — «адам–адам» типіндегі қызмет. Мұнда маман адамдардың әлеуметтік мінез-құлқын қолдауға, олардың қажеттіліктерін анықтауға және қиын өмірлік жағдайларды жеңілдетуге қатысады. Сондықтан жалпы моральдық қағидалармен қатар, кәсіби контекске сай нақты нормалар мен өлшемдер қажет.
Соңғы жылдары әлеуметтік қауіпсіздік, психологиялық саулық, қоғаммен байланыс және рухани-әлеуметтік әл-ауқат мәселелері өзектіленіп, әлеуметтік этиканы дамытуды талап етеді. Этикалық кодекс осы күрделі кеңістікте кәсіби бағыт-бағдар береді.
Этика нені үйлестіреді?
- Міндеттер мен құқықтарды
- Жеке еркіндік пен қоғамдық қажеттілікті
- Еркіндік пен жауапкершілікті
- Қамқорлық пен кәсіби шекараны
Этикалық кодекстің мақсаты және міндеттері
Әлеуметтік жұмыстың этикалық кодексінің басты мақсаты — клиент мүддесін қорғау қағидасын сөзсіз айқындау және оны практикалық шешімдерге айналдыру. Кодекс жалпы адамзаттық құндылықтарға сүйене отырып, әлеуметтік жұмыстың спецификалық міндеттері мен нақты ережелерін бекітеді.
Жауапкершілікті формализациялау
Кодекс маманның жауапкершілігін үш бағытта нақтылайды: қоғам алдында, қызмет алушы алдында және кәсіби қауым алдында.
Кәсіби беделді қорғау
Нақты өлшемдер арқылы маманның мінез-құлқын реттейді, сенім мен әділеттілік қағидасын күшейтеді және мамандықтың қоғамдық беделін сақтауға көмектеседі.
Клиентті қорғау
Біліксіздік, салғырттық немесе ықпал ету (эксплуатация) қаупінен қорғайды; көмектің қауіпсіз әрі ізгілікті көрсетілуін қамтамасыз етуге бағыттайды.
Әлеуметтік жұмыстың негізгі этикалық принциптері
Адам қадір-қасиеті және өзін-өзі іске асыру
Әрбір адамның қоғамдағы орнына қарамастан лайықты өмір сүруге және өзін дамытуға құқығы бар. Әлеуметтік қызметкер бұл құқықты мойындап, қолдауға міндетті.
Әлеуметтік әділеттілік
Қызмет барысында әлеуметтік әділеттілік қағидасы жетекші ұстаным болады: ресурстарға қолжетімділік, кемсітпеу, тең мүмкіндік және әлсіз топтарды қорғау.
Адам құқықтарын құрметтеу
Әлеуметтік қызметкер БҰҰ-ның Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясына және тиісті халықаралық конвенцияларға сәйкес әрекет етуге бағдарланады.
Құзыреттілік және көмекке бағдар
Мамандар өз білімін, дағдысын және тәжірибесін жеке адамға, топқа, қоғамға көмектесуге бағыттайды; тұлға мен қоғам арасындағы қақтығыстарды шешуге араласады.
Құпиялылық және дербестік
Клиенттің дербес құқығы, құпиялылық және жауапкершілік қағидалары сақталады. Ақпаратпен жұмыс істеу — сенімнің негізі.
Күштеуді шектеу
Клиент мәселесін шешуде құқықтық немесе әкімшілік күштеу шаралары мүмкін болғанынша ең төмен деңгейде қолданылуы тиіс; билікті асыра пайдалануға жол берілмейді.
Кәсіби қауымдастықтың рөлі
Кәсіби бірлестіктер өз мүшелерінің қызметін бақылап, кәсіби құқықтарының сақталуына кепілдік беруге ұмтылады. Сонымен бірге әлеуметтік қызметтің тиімділігі мемлекет тарапынан қолдауға да тәуелді: жүйелік қолдаусыз маман өз міндетін толық орындай алмайды.
Нормалар неге тек заңмен шектелмейді?
Әлеуметтік қорғау жүйесінде құқықтық реттеу құралдары бар: Конституция, заңдар, президент жарлықтары, жергілікті органдар қаулылары, сондай-ақ ішкі әкімшілік құжаттар (жарғылар, ережелер, қызметтік нұсқаулықтар және т.б.). Алайда бұл құралдар күнделікті практикадағы барлық этикалық дилеммалар мен қайшылықтарды толық қамти алмайды.
Сондықтан кәсіби этикалық кодекс икемді әрі нақты жағдайға жақын өлшемдер ұсынады: ол моральдық таңдаудың шекарасын белгілеп, сапаны, кәсіби жарамдылықты және қызметтің қоғамдық миссиясын күшейтеді.
Этикалық кодекстің негізгі функциялары
Кәсіби регламентация
Мамандыққа сай адекватты этикалық реттеуді қамтамасыз етеді.
Біріңғай моральдық негіз
Кәсіби ортада ортақ адамгершілік қағидаларды бекітеді.
Өлшемдер жүйесі
Кәсіби жарамдылық пен қызмет сапасын бағалауға тірек береді.
Әрекетті біріздендіру
Біріңғай талаптар негізінде мамандардың әрекетін үйлестіреді.
Қарама-қайшылықты азайту
Қызметтегі этикалық нормалардың үйлесімді болуына көмектеседі.
Қоғамдық сенім
Әлеуметтік жұмыстың моральдық беделін арттыруға ықпал етеді.
Маңызды ескерту
Кодекс «дайын рецепт» бермейді. Әрбір нақты жағдайда әлеуметтік қызметкер шешім қабылдай отырып, өз әрекетін кодекс қағидаларымен салыстырады. Кодекстің болуы маманды дербес шешім қабылдаудан босатпайды, керісінше қабылданған шешімнің салдары үшін жеке жауапкершілікті күшейтеді.
Этикалық нормалардың қалыптасу көздері
Әлеуметтік жұмыстың этикалық нормалары бір ғана құжаттан немесе бір ғана дәстүрден шықпайды. Олар қоғамдағы тәжірибеден, халықаралық стандарттардан және кәсіби қызметтің нақты міндеттерінен құралады. Негізгі қайнар көздер төмендегідей:
- Жалпыадамзаттық құндылықтар және адам құқықтары (оның ішінде 1948 жылғы БҰҰ декларациясы).
- Қайырымдылық пен мейірімділік дәстүрлері, ұрпақтан-ұрпаққа жалғасқан қоғамдық тәжірибе.
- Қазіргі қоғамның құндылықтары және әлеуметтік өзгерістердің талаптары.
- Шетелдік тәжірибе мен стандарттар, әр елдің әлеуметтік көмектің регламенттері.
- Әлеуметтік жұмыстың спецификалық құндылықтары (қамқорлық, әділеттілік, зиян келтірмеу, құпиялылық, жауапкершілік).
- Маманның жеке құндылықтары, өмірлік тәжірибе және кәсіби рөлдің ішкі мәдениеті.
Кодекске қойылатын талаптар
Этикалық кодекс кәсіби ортада тұрақты қызмет атқарып, лайықты беделге ие болуы үшін ол практикалық тәжірибеге сүйеніп, ғылым жетістіктерін ескеруі, жалпыадамзаттық құндылықтарды толықтыруы және кәсіби қызметтің мәніне сәйкес келуі тиіс.
Қамту ауқымы
Кодекс әлеуметтік жұмыста пайда болатын негізгі қарым-қатынастар мен өзара әрекеттердің көпшілігіне қолданылатын, көпфункционалды құжат болуы керек.
Орындаудың мүмкіндігі
Принциптер мен нормалар түсінікті, меңгеруге қолайлы және орындауға келетіндей болуы тиіс; әйтпесе олар практикада жұмыс істемейді.
Практикалық контекст: кадр тапшылығы және этикалық бақылау
Қазіргі еңбек нарығы жағдайында кейбір азаматтар кәсіби бағытын өзгертуге мәжбүр болады және әлеуметтік қызмет мекемелеріне жеткілікті даярлықсыз келуі мүмкін. Кадр тапшылығы кезеңінде мұндай жағдайлар жиілеп, қызмет сапасы мен моральдық дайындық мәселесін өткір қояды.
Осы тұрғыдан алғанда, кәсіби этикалық кодекс — қызметті бақылаудың және сапаны тұрақтандырудың маңызды тетігі. Ол білім мен тәжірибенің шектеулілігі жағдайында да клиентке зиян келтірмеуге, әділеттілік пен құпиялылықты сақтауға бағыттайды.
Қорытынды
Әлеуметтік қызметкер мен клиент арасындағы мәселені шешуде этикалық кодекс — кәсіби шешім қабылдаудың компасы. Ол клиенттің мүддесін қорғауды, маманның жауапкершілігін, құпиялылық пен әділеттілік талаптарын бекітеді. Ең бастысы, кодекс маманды дайын нұсқаулықпен шектемей, әрбір жағдайдағы моральдық таңдауды саналы түрде жасап, қабылданған шешім үшін жауап беруге жетелейді.