Төзімділік ұғымының мәні қазақ тілінде өте терең

Төзімділік: табысқа, келісімге және өркениетті қоғамға апарар жол

Кез келген істе табысқа жету төзімділік пен байсалдылыққа тікелей байланысты. Төзім болмаса, жеңіс те, нәтижелі еңбек те оңай қолға түспейді. Ғылым мен білім жолында табиғаттың құпияларын ашу үшін қажырлы еңбек етіп, қиындыққа төтеп берген талай ғалым мен ойшыл өз еңбегінің арқасында жоғары жетістіктерге қол жеткізді.

Сол сияқты ұстамдылық пен еңбектің арқасында жағымсыз әдеттерін игі қасиеттермен алмастырған адамдар да аз емес. Мұндай кісілер нәпсіқұмарлық пен азғындыққа итермелейтін әуестіктерге қарсы тұрып, құнды да қайратты тұлғаға айналады.

Қоғамды жақсарту да төзімділікті талап етеді

Қоғамды түзетуге ұмтылу — төзімділікті қажет ететін күрделі міндет. Қоғамда оң қадам жасап, көпшілікті бақытқа бастайтын адамдар қарсыластардың бөгеті, маза бермеуі, тіпті былапыт сөздері мен түрлі қысымына қарамастан, түпкі нәтижеге дейін қайсарлық танытуы керек.

Төзімділік (толеранттылық) ұғымы: мағынасы мен қалыптасуы

Ұғымды талдау төзімділіктің өзегінде мәдени әралуандылықты қабылдау мен түсіну, адам даралығын құрметтеу, өзін білдіру тәсілдері мен нысандарына сыйластықпен қарау жатқанын көрсетеді. Қазақ тіліндегі «төзімділік» мағынасы да терең: ол шыдамдылық, байсалдылық, кісілік, ізгілік, келісімге келу сияқты ұғымдарды қамтиды.

Қазақ дәстүріндегі толерантты парасат: билер өнегесі

Толерантты парасаттың үлгісі қазақ билерінің сөздерінен жиі көрінеді. Мысалы, Қазыбек бидің қалмақ ханы Қоңтайшыға айтқан: «Біз қазақ деген мал баққан елміз...» деп басталатын, достықты сақтауға, дәм-тұзды ақтауға, өзара сыйластыққа шақыратын ойлары қоғамдық келісім мәдениетінің айқын көрінісі.

Плюрализм және демократиялық қағидат

Төзімділіктің негізгі шарты — плюрализм, яғни түрлі ой мен пікірдің өмір сүру құқығын мойындау. Толеранттылықтың түпкі негізі — өзіңнің «өзгеге» қатынасыңды бақылау: бұл тұрмыстық қарым-қатынастан бастап кәсіби ортаға дейінгі кең ауқымды қамтиды.

Плюрализмге құрмет көрсету төзімділікті демократия қағидаттарының бірі ретінде танытады. ХХ ғасырдан бастап төзімділік қатынас қана емес, тәжірибелік саяси қызмет пен технология ретінде де қарастырыла бастады.

Халықаралық өлшем: БҰҰ және UNESCO құжаттары

Төзімділіктің негізгі қағидаттары БҰҰ және UNESCO құжаттарында жүйеленген. Бұл бағыттағы материалдарды мазмұнына қарай шартты түрде бірнеше топқа бөлуге болады: төзімділіктің негіздерін түсіндіретін жарияланымдар; жалпыадамзаттық құндылықтарды айқындау арқылы ұғымды тұжырымдамалық негіздейтін мақалалар; сондай-ақ тақырыпқа жақын диссертациялық зерттеулер.

Дегенмен, жалпы алғанда төзімділік мәселесіне арналған зерттеулердің саны көп емес, әсіресе саясаттану аясында саяси төзімділік теориясын жүйелі түрде талдайтын теориялық-әдіснамалық жұмыстар аз.

Классикалық ойшылдар және төзімділік идеясының эволюциясы

Төзімділік идеясы Ағарту дәуірі ойшылдарының еңбектерінде азаматтық қоғамның негізгі құндылықтарының бірі ретінде қарастырылды. Дж. Локк, Вольтер, Ж.Ж. Руссо, И. Кант еңбектерінде ол ар-ождан еркіндігі және ой еркіндігімен тығыз байланыста талданады. ХІХ ғасырда Дж. Ст. Милль төзімділікті еркіндіктің басты шартына балап, М. Вебер діни еріктілік ұстанымдарын қорғайды. ХХ ғасырда Дж. Роулс төзімділікті әлеуметтік әділдіктің негізі ретінде қарастырды.

Уақыт өте келе төзімділік мәселесі тек пікір еркіндігімен ғана шектелмей, соғыс пен бейбітшілік, қоғамдық тұрақтылық сияқты кең тақырыптармен де ұштаса түсті.

Этникалық толеранттылық: мәні мен шегі

Төзімділік қазіргі ғылымда әртүрлі қырынан қарастырылады: әлеуметтік, діни, саяси, жыныстық, этникалық және т.б. Осы бағыттардың ішінде этникалық толеранттылықтың философиялық негізі — өзіңнен өзгеше адамның өмір сүру фактісін мойындау.

Осыдан этникалық ұғым адамның белгілі бір этнос мүшесі ретінде өз тиістілігін, сәйкестілігін сезінуін білдіреді деген қорытынды шығады. Ал этникалық толеранттылық — басқа ұлт өкілдерінің сыртқы келбетін, ойлау жүйесін, ұлттық-мәдени ерекшеліктерін және іс-әрекетін қабылдай алу қабілеті. Оның шегі өзара сыйластық пен ынтымақтастық деңгейінде болуы тиіс.

Діни төзімділік: тұрақтылық шарты

Ғылыми зерттеулер көрсеткендей, дін қоғамды біріктіретін де, ыдырататын да фактор болып қала береді. Діни төзімсіздік тұрақсыздыққа, қақтығысқа және әлеуметтік дағдарысқа әкелуі мүмкін. Тарихта діни сенімді сыйламаудың соңы қанды шайқастарға ұласқан мысалдар аз емес.

Қазақстан тәжірибесі: зайырлылық, келісім және халықаралық диалог

Қазақстан Конституциясында еліміздің демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнығатыны, ең қымбат қазынасы — адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары екені атап көрсетілген. Бұл қағидаттар қоғамдағы төзімділік мәдениетінің институционалдық негізін қалыптастырады.

Қазақстан ислам, православие және буддизм өркениеттерінің тоғысқан кеңістігінде орналасқан. Дін секілді нәзік мәселені салмақпен қарастыру еліміздің діни төзімділік үлгісін көрсетуіне мүмкіндік берді. Соның айқын дәлелдерінің бірі — 2003 жылдан бастап Астанада ұйымдастырылған әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезі, кейінгі жылдары да жалғасқан диалог алаңы.

Алаш ойы: рух мәдениеті және төзімділік

Төзімділік туралы ой-толғамдар қазақ зиялыларының еңбектерінде де кең көрініс тапқан. Ұлттық мінез, ұлттық намыс, дәстүр мен салт-сана әлсіресе, тіл мен ділдің тоқырауына алып келуі мүмкін. Сондықтан қоғам мәдениетін арттыру үшін рух мәдениетін күшейту қажет деген тұжырым ерекше мәнге ие.

Жүсіпбек Аймауытов еңбек пен табандылықтың мәнін айта отырып, рух мәдениетін сырттан қарызға ала салуға болмайтынын, оны халықтың өз болмысынан жарыққа шығарып, іске жарату керектігін ескертеді. Мағжан Жұмабаев та адамгершілік, өзгені өзіндей түсіну, бірлік, ынтымақ, жанашырлық, сабырлылық сияқты құндылықтарды дұрыс өмір сүрудің негізгі шарттары ретінде қарастырады.

Полиэтникалық қоғам және күнделікті тәжірибе

Төзімділік — өркениетті қоғамға тән құбылыс, ол бір күнде қалыптаспайды. Бұл халықтың сана-сезімі, дәстүрі және рухани байлығы кемелденгенде орнығатын мәдени деңгей. Қазақстанда ұлтаралық татулық пен конфессияаралық үйлесімнің сақталуы — қоғамдық қатынастардың белгілі бір биікке көтерілгенін көрсетеді.

Елімізде өзге этностардың тілі мен мәдениетін дамытуға жағдай жасалған: әртүрлі тілдерде білім беретін мектептер, радио хабарлары, мәдени орталықтардың жұмысы — осының бәрі қоғамдық келісімді нығайтудың тетіктері ретінде көрінеді. Сонымен қатар мұндай орта жастардың қазақ тілін меңгеруіне де ықпал етеді.

Қазақстан халқы Ассамблеясы: келісім институты

Тәуелсіздікпен бірге қалыптасып, дамып келе жатқан Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметі ел үшін ерекше мәнге ие. Бүгінде бұл қоғамдық институттың айналасына республика бойынша көптеген мәдени орталық бірігіп, өз мәдениеті мен дәстүрін дамытуға үлес қосып келеді.

Алдағы уақытта төзімділік қоғамның күнделікті өмір дағдысына айналуы қажет. Сонымен бірге толерантты қоғам ұлттық болмысты әлсіретудің құралы емес, керісінше, тілдік және мәдени басымдықты парасатпен нығайтудың мүмкіндігі болуы тиіс.