Шәкәрім Құдайбердіұлы тарих шындығы мен махаббат шындығын еркін меңгеріп жырлаған ақын халқына Қалқаман - Мамыр атты поэмасын ұсынды
Шәкәрім Құдайбердіұлы тарих шындығы мен махаббат шындығын еркін меңгеріп жырлаған ақын ретінде халқына «Қалқаман – Мамыр» поэмасын ұсынды. Бұл — күрделі шығарма. Ең алдымен, туынды арқауы аңызға айналып кеткенімен, XVIII ғасырда қазақ жерінде өткен нақты оқиғаға құрылған.
Нақты оқиғаның ізіне адал болып, халқымыздың салт-дәстүрінің бояу-нақышын сақтай отырып, Қалқаман мен Мамыр сынды қос ғашықтың тағдырын бүгінгі көрерменнің жүрегіне қондыру — үлкен шеберлікті талап етеді. Бұл ретте біржақты үкім айту да оңай емес: дәуірдің түсінік-танымын «қара бояумен» көмкере салуға болмайды.
Салт пен сезімнің түйіні
Дәстүрдің логикасы
Жеті атаға дейін қыз алыспау — қазақ үшін халықтық генофондты таза сақтаудың сенімді жолы болған. Бұл қағида қоғамның тұтастығын, руаралық қатынастың тұрақтылығын да бекіте түскен.
Махаббаттың құдіреті
Еш бұйрыққа көнбейтін сезімге бас имеу де мүмкін емес. Осы екі шындықтың түйіскен тұсында шығарманың драматизмі күшейіп, кейіпкерлердің таңдауы бұрынғыдан да қымбатқа түседі.
Көкенай трагедиясы: жек көрмей, жанашыр болдыру
Дала заңынан аса алмай, көзінің ағы мен қарасындай жалғыз қызы Мамырды жамандыққа қия алмай, екі оттың ортасында қалған Көкенайды (Ескендір Әбжанов) көрермен жек көріп кете алмайды. Қайта жаның езіліп, онымен бірге қайғырып, бірге от болып жанасың.
Өсек, ашу, орны толмас қателік
Өсек-аяң желдей есіп, басы қатқан Көкенайдың ашу үстінде Мамырды атып қоюы — ақтауға келмейтін іс. Бірақ артынша қайғыдан белі бүгіліп, қызының жансыз денесін құшақтай құлаған сәт көңілге аяныш ұялатады. Көрермен осы тұста спектакль шешімінің бір ұшы Көкенайдың қолында тұрғанын іштей сезіп, оның әр қимылын қалт жібермей бақылай бастайды.
Әнет баба: ел бірлігі мен әділет арасындағы тар жол
Сахнадағы есте қалатын бейнелердің бірі — Әнет баба (Өміржан Қадыров). Ел ынтымағы да, қос ғашықтың тағдыры да оны қыспаққа алады. Қазақша айтқанда, «былай тартсаң — арба сынады, былай тартсаң — өгіз өледі».
Көкенай болса, жалғыз қызының өліміне Қалқаманды ғана кінәлі деп танып, кек алуға бекінеді. Осы тұстан жол табу Әнет бабаға да оңай емес: дала заңынан аттау да қиын, жазықсыз қан төгу де обал.
Айып арқылы сауға сұрау — парасатты шешім
Көкжиектің ар жағында не барын көңіл көзімен көре білген абыз қария, елді аузына қаратқан би ретінде Әнет бабаның екі жасқа ара түсіп, айып төлеу арқылы сауға сұрауы — қисынды әрі табылған шешім. Алайда ол кеш қалады: Мамыр әке қолынан қаза тапқан соң, енді басты мақсат — Қалқаманды ажал тырнағынан арашалап қалу.
Қалқаманға қойылған шарт және ішкі драматургия
Олжай жаушы (Берік Халелов) арқылы өз кесімін айтқан Әнет баба амалсыз Қалқаманды оққа байлайды. Дегенмен, ер жігітті тірі алып қалсам деген үмітпен Көкенайға шарт қояды: Қалқаман жүйрік атпен шауып өтуге тиіс. Сол сәтте мергеннің оғы тисе — кек қайтқаны, тигізе алмаса — үміттің есігі ашылады. Бұл ой спектакльде ашық айтылмауы мүмкін, бірақ оқиға логикасынан сезіледі.
Көрермен күткен сөз және арияға сұранып тұрған сәт
Қалқаман (Қияқбай Асанбаев) үн-түнсіз бұрылып кетеді. Дәл осы тұста жұртшылық «Ел бірлігі бұзылмас үшін көнбеске шара жоқ» деген мазмұндағы бір лебізді күткендей болады. Бұл — Қалқаманның ерік-жігерін жинап, ішкі әлемі ән болып төгілуге сұранып тұрған сәт.
Шәкәрім дастанының өзінде де Қалқаманның монологы бар емес пе: «Ей, жұртым, мен өлемін, сендер қалдың…» деп басталып, «Мамырдан қалған жанның керегі не…» деп аяқталатын толғаныс дәл осы тұстың салмағын тереңдете түсер еді.
Опера мен балет синтезі: қазақ сахнасындағы тың тәжірибе
Бұл туындыда опера мен балет жанры астасып, бірін-бірі толықтырады: сахнаға синкретті өнер келді деуге болады. Әлем сахналарында мұндай үрдіс бұрыннан бар болғанымен, қазақ сахнасында осы тәсілмен туған шығарма тұңғыш рет қойылып отыр және ол өзін ақтады.
Қимыл сөзді толықтырған тұстар
Сөз жетпейтін жерді қимылмен бейнелеу арқылы көріністер мейлінше байытылған. Балеттік эпизодтарда сәмбі талдай сұлу жастардың теңіздей толқып билеуі оқиғаның ішкі температурасын көтереді.
Екі құрам, екі әсер
Балеттік көріністерде Мамырды сахнаға әкелген Гүлфайрус Құрманқожаева мен Қалқаман рөліндегі Жандос Әубәкіровтің дуэті қиялды шарықтатып, көрерменді жастық шақтың ғажайып әлеміне жетелейді.
Кейіпкерлер салмағы және сахналық өлшем
Қазақта «Бесіктегі баланың бек боларын кім білген, қарындағы баланың хан боларын кім білген» деген сөз бар. Осыны сәл бұрып айтсақ, кей тұста екінші пландағы кейіпкерлер алға шығып, негізгі партиялар соның тасасында қалып қоятындай әсер туады.
Мамыр бейнесін сомдаған Қазақстанның еңбек сіңірген әртісі Жаннат Бақтайдың кәсіби шеберлігі мен сахналық болмысы көрерменнің көзін де, көңілін де тояды. Театрға келген адам тек дауысты тыңдап қана қоймайды: кейіпкердің сырт сымбатын да, сахналық харизмасын да көңіл таразысына салады. Бұл — өнерге көзқарастың өскенін көрсететін құбылыс.
Мәдени саясат және жаңа үміт
Президенттің тапсырмасымен Мәдениет және ақпарат министрлігі бұрынғы репертуарлық кеңесті қайта қалпына келтірді. Бір кезеңде талантты жастардың шетелге кетіп қалғаны да рас: бір ғана Канаданың өзінде төрт-бес қазақстандық жас композитор жүргені айтылады.
Сол таланттардың ел игілігіне қызмет ететін уақыты келгені анық. Президент бірқатарын елге шақырып, Астанадан пәтер берді. Сол жағалауда опера театры салынып жатыр. Демек, алдағы уақытта талай жақсы дүниелер өмірге келеді деген үміт бар.
Пікірлер: шығарманың сахнаға келуі
Есмұқан Обаев: алғашқы қадам, үлкен жауапкершілік
Қазақстанның халық әртісі, профессор
«Қалқаман–Мамыр» — Балнұрдың опера өнеріндегі тырнақалды туындысы. 2005 жылы опералық шығарма жазатын композиторлар конкурсында бұл шығарма жүлделі орын алғаны есте. Енді, міне, сахнаға да шықты.
Бұл — театрда қойылған тұңғыш төл туынды, әрі опера мен балет өнерінің синтезі. Сол себепті қойылымға бүкіл ұжым жұмылды: ешкім сырт қалған жоқ. Жастарға кең тыныс беріп, Ескендір Әбжанов, Қияқбай Асанбаев, Байғали Момбеков секілді өнерпаздардың қарымын танытты.
Мамыр бейнесін бір қойылымда Жаннат Бақтай сомдаса, келесі жолы жас дарын, студент Айзада Қапонова орындайды. Бұл партия — оның да тырнақалды табысы. Дирижер Әлихан Ыдырысов үшін де бұл еңбек — дебют.
Балетмейстер Тұрсынбек Нұрқалиев пен хормейстер Ержан Дәуітовтің еңбегі де ерекше. Жастардың өнерге деген құлшынысы қуантады, бірақ әлеуметтік жағдайы жұтаң: көбі үйсіз-күйсіз. Оларды ұстап тұрған — өнерге деген махаббат.
Елордадағы театрдың жағдайы да ойландырады: бүгінде небәрі 17 солист бар, ал қалыпты деңгей кемінде 60 болуы тиіс.
Тұрсынбек Нұрқалиев: ұлттық қимыл тілін табу
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, балетмейстер
Елорда театрының өз сахнасына ұлттық туынды шығаруы — бәріміз үшін мереке. Бұл синтездік өнер болғандықтан, қойылымға түгел атсалыстық.
Театрда талантты бишілер аз емес, бірақ олар көбіне әлемдік көрерменге таныс классикалық туындыларда ойнап жүрген жастар. Осы жолы олардың ұлттық танымды, ұлттық музыканы түсініп, соны өнерлеріне арқау етуіне күш салдық. Жастар да аянып қалған жоқ.
Балет қимылының көп бөлігі еуропалық пластикадан туындайды, сондықтан оны қазақ биінің элементтерімен байыту қажет болды. Балеттік көріністерде Мамырды сомдаған Гүлфайрус пен Қалқаман рөліндегі Жандостың өнерін жұртшылықтың жақсы қабылдауы — осы еңбектің нәтижесі.
Қорытынды: жаңа операның мәдени салмағы
Ұлттық сахна өнеріміз тағы бір туындымен толықты. Толғағы қиын, толғауы терең жанр — операда әр жаңа қойылым кез келген елдің мәдениеті үшін елеулі оқиға. Соңғы ширек ғасырда бізде екі-ақ жаңа опера жазылғанын ескерсек, бұл спектакльдің музыкалық мәдениетіміздегі орны айрықша.
«Қалқаман–Мамыр» — ел бірлігі, ұлт тұтастығы, ағайын арасының амандығы үшін, киелі салтымыз бен қазақы қалпымызды сақтау жолында қандай құрбандыққа да бара алатын халықтық қасиетімізді асқақтата сөйлейтін ардақты туынды.