Қорларды суреттеу моделі және қорлармен басқару әртүрліше жүзеге асырылуы мүмкіндігі
Қорлар: кәсіпорындағы капитал, тұрақтылық және қызмет көрсету деңгейі
Кәсіпорын деңгейінде қорлар елеулі капитал салымдарын талап ететін объектілер қатарына жатады. Сондықтан олар кәсіпорын саясатын да, қызмет көрсету деңгейін де айқындайтын негізгі факторлардың бірі. Алайда көптеген ұйымдар қорлардың рөлін толық бағаламай, нақты қажеттілікті алдын ала есептемейді. Соның салдарынан қорларға «мәжбүрлі» түрде ірі капитал жұмсау мәселесіне тап болады.
Тауарлық-материалдық қорлар материалдық-техникалық қамтамасыз ету жүйесінің сенімділігін арттырып, оның икемді жұмыс істеуін қамтамасыз етеді және сақтандырғыш (буферлік) қызмет атқарады. Яғни қорлар — жеткізу, өндіріс және сұраныс ауытқулары жағдайында тұрақтылықты сақтайтын қорғаныс қабаты.
Модельдеу және қорларды басқару: шешім қабылдаудың негізі
Соңғы онжылдықтарда өндірісі дамыған елдерде қорларды басқаруға қатысты көптеген модельдер қалыптасты. Модельдеу өндірістік бағдарламадағы өзгерістердің тиімділігін дәлелдеуге мүмкіндік береді, өйткені өнімнің технологиялық желі арқылы өту кезеңдері өзгеруі мүмкін.
Модельдеу арқылы автоматтандырылған көлік құралдарымен қызмет көрсетілетін икемді өндірістік аймақтардың жобаларын тексеруге, материалдық-техникалық қамтамасыз ету шығындарын бағалауға болады. Сонымен бірге қоймаларды компьютерлік жобалау ең тиімді жүйені таңдауға, пайдалану шығындары мен қажетті капитал салымдарының көлемін алдын ала көруге жағдай жасайды.
Қор деңгейін таңдауда кәсіпорындар әдетте шығындарды теңестіру тәсілін қолданады: дайындау/тапсырысты орындау шығындарын қор тапшылығы кезіндегі шығындармен және қорды сақтау шығындарымен салыстырады. Бұл жерде сақтау шығындары тек қоймаға қатысты емес: бұзылу, моральдық тозу, сондай-ақ капиталдың баламалы құны (сол қаражатты басқа инвестицияға салғанда алынатын табыс) да ескеріледі.
Өндірісті ұтымдандыруға апаратын практикалық бағыттар
Шығындарды қысқарту
- Қорларды құру және сақтау шығындарын төмендету.
- Материалдық-техникалық қамтамасыз ету шығындарын өлшеу және басқару.
Уақыт пен тәртіп
- Жеткізу уақытын қысқарту.
- Жеткізу мерзімдерін дәл сақтау.
Өндірістік қуатты арттыру
Өндірістің шығымдылығын арттыру қор айналымын жеделдетіп, тапсырысты орындау қабілетін күшейтеді.
Басқару қағидалары
Қорларды басқару жүйесінің қағидаларын нақтылау — үнемдеу резервтерін іске қосудың негізгі шарты. Бірінші кезекте бұл қорларды оңтайландыруды білдіреді.
Икемді өндіріс жүйелері: тәуекелді азайту және партияны кішірейту
Қорларды сақтау кезіндегі тәуекелді төмендетудің тиімді жолдарының бірі — икемді өндіріс жүйелері негізіндегі технологияларды енгізу. Мұндай жағдайда негізгі артықшылық — дайындау операцияларына кететін шығын мен уақыттың қысқаруы. Бұл өнімді шағын партиялармен өндіруді экономикалық тұрғыдан тиімді етеді, ал ол нарықтың тұрақты өзгерісі мен қатаң бәсекеде аса маңызды.
Қосымша нәтиже ретінде қорлардың моральдық тозу тәуекелі де төмендейді: өнім ұзақ жатып қалмайды, ал ассортиментті тез жаңартуға мүмкіндік туады.
Есеп пен талдау: неге дәстүрлі тіркеу жеткіліксіз?
Қорларды басқару мәселесін макроэкономикалық деңгейде шешу (әкелудің ұтымды партияларын және сақтандыру қорларын анықтауды қоса алғанда) шаруашылық құрылымдардың ішкі есеп жүйесін түбегейлі қайта қарауды талап етеді. Көп жағдайда бухгалтерлік тіркеудің дәстүрлі жүйесі ресурстарды нақты әрі нәтижелі басқару міндетіне толық сәйкес келмейді.
Мұндай жүйе шешім қабылдауға қажет операциялық бағалауды шектеулі түрде береді және шаруашылық қызметтің салдарын көбіне ірілендірілген түрде ғана көрсетеді. Сонымен қатар материалдық ағындардың қозғалысын ұйымдастырумен және қорларды сақтаумен байланысты шығындардың бір бөлігі шығын баптарының ішінде «жасырын» болып қалады. Бұл бақылаушы органдардың қызығушылығын төмендетпейді, бірақ кәсіпорынның экономикалық тұрғыдан басқарушылық көру мүмкіндігін әлсіретеді.
Қайта байланыс қағидасы: басқарылатын жүйенің өзегі
Қорларды басқару жүйесінің ең маңызды механизмі — қайта байланыс қағидасын іске асыру. Егер басқарушы буын жүйенің жұмыс элементіне әсер етсе, жүйеде міндетті түрде кері байланыс болуы керек: ол жүйенің жаңа күйі туралы дерек береді және қабылданған шешімнің нәтижелілігін бағалауға мүмкіндік туғызады.
Нақты қиындық қандай?
Көптеген тауар жүйелерінде қоймалық есеп бар болғанымен, басқарушыға жүйенің «динамикалық күйін» түсінуге жететін ақпарат берілмейді. Нәтижесінде менеджер тек ағымдағы қалдықты көреді, ал дұрыс шешім үшін бұрынғы шешімдердің әсері, жүйенің реакциясы және өзгеріс қарқыны сияқты жалпы сипаттамалар қажет болады.
Қорларды басқару жүйесінің құрылымы: 3 деңгейлі логика
1-деңгей: деректер және қоймалық тіркеу
Бірінші деңгейде қоймалық бағдарламалар мен деректер базасы орналасады. Мұнда тауар қозғалысы, түсіру/жөнелту операциялары, сатып алушылармен жұмыс және қалдықтар туралы мәліметтер жиналады.
Сондай-ақ персоналдың жұмыс ережелері, бағдарламалық ортада әрекет ету тәртібі және қоймадан тауардың келуі/кетуін рәсімдеуді реттейтін бухгалтерлік-нормативтік талаптар бекітіледі. Қосымша маңызды элемент — сұраныс заңдылықтарын тану және қалдықты дұрыс анықтау бойынша білім.
2-деңгей: талдау және шешім қабылдау модельдері
Екінші деңгей қорларды басқарудың әртүрлі модельдерінен, әдістемелерінен және шешім қабылдау ережелерінен тұрады. Ең қарапайым нұсқада ережелер тәжірибеге сүйеніп, жетекшінің «ішкі нұсқаулығы» ретінде қалыптасады, ал персонал келісімшарт рәсімдеу және жеткізушілермен байланыс сияқты техникалық функцияларды орындайды.
Нәтижелі тәсілде шешім қабылдау ережелері математикалық модельдерге сүйенетін зерттеулермен негізделеді және мамандандырылған бағдарламалық қамтамасыз ету арқылы есептеледі. Бұл бағдарламаларды қоймалық есеп жүйесімен шатастырмау керек: олардың мақсаты — талдау үшін қажетті ақпаратты қалыптастыру және негізделген шешім шығаруға көмектесу.
Екі деңгейдің өзара әрекеттесуі нақты коммуникациялық тәртіппен реттелуі тиіс: қорларға қатысы бар қызметкерлер арасында ақпарат толық, дұрыс және белгіленген мерзімде жеткізілуі қажет.
3-деңгей: қаржылық басқару және стратегия
Үшінші деңгей қорларды қалыптастыру ережелерінің экономикалық тиімділігін бағалайды, сатып алуға қажетті қаржы көздерін айқындайды және қорларды басқарудың қаржылық стратегиясын қалыптастырады. Бұл деңгейде стратегиялық шешімдер қабылданады.
Мұнда да персонал құзыреті, қорлардың күйін бағалау әдістері, ұйым қызметін көрсеткіштер арқылы өлшеу және мамандандырылған бағдарламаларға сүйенетін экономикалық талдау маңызды орын алады.
Негізгі қорытынды
Қорларды басқару жүйесінің өзегін қорлар мен сыртқы ортаның күйін талдау технологиясы, сондай-ақ қор құру туралы шешім қабылдау ережелері құрайды. Бұл ережелер бағдарламалық модульдер және персоналға арналған нұсқамалар түрінде іске асырылады. Жүйенің басты элементі — талдауға сүйеніп интеллектуалды шешім қабылдай алатын маман.
Мемлекеттік кәсіпорын контексі: міндет, үнем және бақылау
РМК «Есіл су» мемлекеттік кәсіпорын болғандықтан, ол үшін мемлекеттік тапсырманы орындау міндетті. Мемлекеттік кәсіпорындардың негізгі мақсаты — қоғам мен мемлекеттің қажеттілігіне сай әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешу: мемлекеттің қорғаныс қабілетін материалдық қамтамасыз ету, жеке сектор жеткіліксіз қамтыған салаларда қызмет көрсету, сондай-ақ мемлекеттік монополияға жататын немесе мемлекеттің функциясы болып саналатын қызметтерді жүзеге асыру.
Қазақстан Республикасының даму басымдықтары туралы стратегиялық құжаттарда бюджет шығыстарын оңтайландыру, қатаң қаржы тәртібі және бөлінген қаражаттың әр теңгесін бақылау қажеттігі ерекше атап өтіледі. Бұл, соның ішінде, сумен жабдықтау, жылумен жабдықтау, энергетика және кәріз жүйелерін жаңғырту сияқты коммуналдық инфрақұрылымды дамытуға да тікелей қатысты.
Босайтын қаражатты жұмыспен қамту, қайта оқыту және дағдарыстан кейінгі өсімді қамтамасыз ететін бағыттарға жұмсау мүмкіндігі артады. Осы тұрғыдан материалдық ресурстарды үнемді пайдалану және тиімділігін көтеру — кез келген кәсіпорын үшін, әсіресе қоғамдық маңызы бар қызмет көрсететін ұйымдар үшін шешуші фактор.
Материалдық ресурстар мен қорлардың мақсаты
Материалдық ресурстар кәсіпорынның айналым қаражатының бір бөлігін құрайды: әр циклде толық пайдаланылып, өз құнын дайын өнімнің құнына толық көшіреді. Сондықтан қорларды басқару кәсіпорын қызметінің ажырамас бөлігі болып саналады.
Теңгерім қағидасы
Қорларды басқарудың мақсаты екіжақты: бір жағынан қорды ұстап тұруға кететін жалпы шығынды барынша азайту, екінші жағынан кәсіпорынның табысты жұмысы үшін қажетті қор деңгейін тұрақты түрде қамтамасыз ету.