Сақтандыру нарығы
Сақтандыру нарығы: ұғымы және экономикалық мәні
«Сақтандыру нарығы» ұғымы отандық экономикалық әдебиеттерде салыстырмалы түрде жақында қолданыла бастады. Мемлекеттің сақтандыру ісіндегі монополиялық жағдайы кезеңінде сақтандыру нарығының болуы туралы мәселе де көтерілмеген еді. Алайда сақтандыру қызметтері нарығының мәні сақтандырудың өз табиғатынан туындайды және оны жетекші экономист-ғалымдардың көзқарастары тұрғысынан қарастыру орынды.
Анықтама
Сақтандыру терминдері сөздігі мынадай түсіндірме береді:
«Сақтандыру нарығы — сақтандыру қорғанысына деген қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыру процесінде ерекше тауарды сату-сатып алу барысында пайда болатын экономикалық қатынастар жүйесі».
Нарықтың айрықша белгісі: төлемдердің қайтарымдылығы
Сақтандыру нарығының ерекше белгісі — сақтандыру қорына жиналған сақтандыру төлемдерінің қайтарымдылығы. Сақтандыру төлемдері (сақтандыру сыйақылары) ықтимал залалды өтеуге арналған нетто-төлемдер және сақтандыру ұйымын ұстауға жұмсалатын жөнелтпе (әкімшілік) шығындар қамтылған тарифтер негізінде айқындалады.
Нетто-төлемдердің жиынтық сомасы белгіленген уақыт кезеңінде залалды өтеу нысанында қайта оралады. Қаражаттың қайтарылу сипаты сақтандыруды несие категориясына жақындатып, сақтандыру нарығын қаржы-несие нарығына ұқсатады.
Ұйымдастыру қағидаты: сақтандыру қоры қаражаттарын шоғырландыру
Сақтандыру қоры қаражаттарының шоғырлануы — сақтандыру нарығын ұйымдастырудың негізгі қағидаты. Бұл қағидат кез келген сақтандыру ұйымы үшін шешуші мәнге ие: қор неғұрлым дұрыс қалыптасса, тәуекелдерді басқару да соғұрлым тиімді болады.
Экономикалық мазмұны
Сақтандыру нарығының мәні — адамдардың, шаруашылық құрылымдардың, кәсіпкерлік және коммерциялық фирмалардың, өндірістік кәсіпорындардың әртүрлі кездейсоқ оқиғалардан сақтық қорғанысқа деген қажеттіліктерін қанағаттандыру. Оның экономикалық мәні сақтандыру тәуекелінің болуына байланысты қалыптасатын қайта бөлуші ақшалай қатынастармен сипатталады.
Бір жағынан, сақтандыру қызметтері нарығы — сақтандыру өнімін сату-сатып алуға байланысты экономикалық қатынастар жиынтығы. Екінші жағынан, бұл — нарық субъектілері арасындағы тең құқықты және жауапкершілікке негізделген серіктестік. Мұндай орта сақтандыру бизнесінің белсенді дамуына, көптеген сақтандыру ұйымдарының құрылуы мен тұрақты қызмет етуіне объективті жағдай жасайды.
Сақтандырудың мазмұны
Сақтандыру — сақтандыру ұйымы өз активтері есебінен жүзеге асыратын сақтандыру төлемі арқылы, сақтандыру жағдайы немесе өзге де оқиғалар туындаған кезде жеке және заңды тұлғалардың заңды мүдделерін мүліктік тұрғыдан қорғауға байланысты қатынастар кешені.
Сақтандыру нарығы сақтанушы мен сақтандырушының сақтандыру нәтижесіне байланысты экономикалық қатынастарының жиынтығын қамтиды. Сақтандыру шарттарын жасауға және сақтандыру операцияларының нәтижелілігіне қол жеткізуге мүдделі тараптардың өзара іс-қимылы осы нарықта жүзеге асады.
Сұраныс пен ұсыныс: «ерекше тауар» ретінде сақтандыру қызметі
Сақтандыру нарығы — ақшалай қатынастар саласы; мұнда сатып алу-сату объектісі ерекше тауар — сақтандыру қызметі, ал оған қатысты сұраныс пен ұсыныс қалыптасады. Қоғамдық деңгейде сақтандыру арқылы қорғау қажет болған жағдайда, сақтандыру міндетті сипатқа ие болады.
Қазақстандағы рөлі және өзгерістер
Белгілі бір жағдайлар қалыптасқанда сақтандыру нарығы Қазақстанның экономикалық қатынастары мен байланыстары жүйесінде айтарлықтай маңызды рөл атқара алады. Қазірдің өзінде сақтандыруға деген көзқарас өзгеріп келеді: сақтандыру қызметтері нарығында мүдделердің жаңа топтары қалыптасуда, ал сақтандыру нарығы нарықтық қатынастар құралдарының ішінде айқын орын ала бастады.
Ішкі ережелер және басқару талаптары
Сақтандыру ұйымдарының (немесе нарық институттарының) тұрақты әрі сенімді жұмыс істеуі үшін ішкі ережелер басқару құрылымын, өкілеттіктерді және тәуекелдерді басқару жүйесін нақты айқындауы тиіс.
- 1 Сақтандыру нарығы бөлімшелерінің құрылымын, міндеттерін, функциялары мен өкілеттіктерін айқындау.
- 2 Ішкі аудит қызметінің және басқа тұрақты жұмыс істейтін органдардың құрылымын, мүшелерінің санын, міндеттері мен өкілеттіктерін белгілеу.
- 3 Техникалық, инвестициялық, кредиттік, операциялық, нарықтық және өзге тәуекелдерді басқару жүйесін анықтау.
- 4 Құрылымдық бөлімшелер басшыларының құқықтары мен міндеттерін айқындау.
- 5 Лауазымды тұлғалар мен қызметкерлердің ұйым атынан және оның есебінен мәмілелер жасаудағы өкілеттіктерін айқындау.
Сақтандыру нарығының негізгі функциялары
Сақтандыру нарығы бірнеше маңызды функцияны атқарады: бөлу, бақылау, реттеуші, коммерциялық, бағалық және сенімділік.
Бөлу функциясы
Бұл функция қайта бөлу ретінде көрінеді. Ол алдын алу функциясымен ұштасады: мысалы, алдын алу шараларын қаржыландыру арқылы сақтандыру жағдайының туындау ықтималдығын төмендетуге бағытталады. Жеке басты сақтандыруда бөлу функциясы жинақтау функциясымен тығыз байланысты.
Бақылау функциясы
Сақтандыру төлемдерін жұмылдыруды және сақтандыру қорын қатаң мақсатты пайдалануды қамтамасыз етуге бағытталған нақты қатынастарда көрінеді.
Реттеуші функция
Мемлекеттің сақтандыру нарығын реттеуіне негізделеді: операциялардың жүргізілуін тәртіпке келтіреді, олқылықтарды азайтуға және тұрақтылықты күшейтуге ықпал етеді.
Коммерциялық функция
Сақтандыру операцияларын жүзеге асырудан түсетін табысты мүмкіндігінше жоғары деңгейге жеткізуге бағытталады.
Бағалық функция
Сақтандыру қызметінің бағасын (тарифін) қалыптастыруға көмектеседі; баға тұтынушылар сұранысы мен тәуекел параметрлеріне қарай айқындалады.
Сенімділік функциясы
Қолайсыз немесе күтпеген жағдайлар туындаған кезде сақтандыру қорғанысын қамтамасыз етеді, яғни шарт талаптарына сәйкес шығындарды өтеу арқылы қауіпсіздік деңгейін арттырады.
Нарықтың қалыптасуы және дамуының объективті негізі
Сақтандыру нарығы — сұраныс пен ұсыныс қалыптасатын, сату-сатып алу объектісі ретінде сақтандыру қорғанысы қарастырылатын экономикалық қатынастардың арнайы саласы әрі әлеуметтік-экономикалық институт. Оның дамуының объективті негізі — күтпеген жағдайлардан зардап шеккендерге ақшалай көмек көрсету арқылы өндіріс процесінің үздіксіздігін қамтамасыз ету.
Нарық сақтандыру қоры қалыптасып әрі бөлінетін қоғамды сақтандыру арқылы қорғаудың ақшалай қатынастарын ұйымдастыру түрі болып табылады. Оның міндетті шарты — сақтандыру қызметіне қоғамдық сұраныстың болуы және сол сұранысты қанағаттандыратын сақтандырушылардың (сақтандыру ұйымдарының) болуы.
Нарықтық экономика жағдайындағы сақтандыру компаниялары
Отандық экономиканың нарыққа көшуі сақтандырушының экономикалық қатынастар жүйесіндегі орнын өзгертеді: сақтандыру компаниялары шаруашылық өмірдің тең құқықты субъектілеріне айналады. Кең мағынада сақтандыру нарығы — сақтандыру өнімін сату-сатып алумен байланысты экономикалық қарым-қатынастар жиынтығы.
Нарық сақтандырушы мен сақтанушы арасындағы органикалық байланысты қамтамасыз етеді: дәл осы жерде сақтандыру қызметі қоғамдық тануға ие болады. Сақтандыру нарығы тауар шаруашылығының ажырамас маңызды элементі ретінде қоғамдық еңбек бөлінісі мен әртүрлі меншік иелерінің болуына сүйеніп қалыптасады; бұл факторлар нарықтық қатынастар дамуының деңгейін айқындайды.
Нарық құрылымы: институционалдық және аумақтық өлшемдер
Сақтандыру нарығының құрылымы институционалдық және аумақтық аспектілер арқылы сипатталады. Институционалдық қырынан ол акционерлік, корпоративтік, өзара және мемлекеттік сақтандыру компаниялары түрінде көрінеді. Аумақтық қыры бойынша жергілікті, ұлттық және әлемдік сақтандыру нарықтары ажыратылады.
Нарықтық қатынастардың дамуы аймақтық шектеулерді әлсіретіп, интеграциялық үдерістерді күшейтеді және ұлттық сақтандыру нарығын әлемдік деңгейге көтеруге ықпал етеді. Мұндай интеграцияның үлгісі ретінде жалпы еуропалық сақтандыру нарығының қалыптасуын атауға болады.
Қамту ауқымы бойынша түрлері
Ішкі сақтандыру нарығы
Белгілі бір сақтандырушы ұсынатын өнімдерге сұраныс қалыптасқан жергілікті нарық.
Сыртқы сақтандыру нарығы
Ішкі нарықтан тыс орналасқан, аралас сақтандыру компаниялары мен қатысушыларға қызмет көрсететін нарықтық кеңістік.
Әлемдік сақтандыру нарығы
Әлемдік шаруашылыққа қызмет көрсететін, халықаралық сұраныс пен ұсыныс тоғысатын кең ауқымды нарық.
Салалық белгісі бойынша жіктелуі
- Жеке сақтандыру (өмірі мен денсаулығына байланысты тәуекелдер)
- Мүліктік сақтандыру (мүлікке келетін залал тәуекелдері)
- Жауапкершілікті сақтандыру (үшінші тұлғалар алдындағы міндеттемелер)
- Экономикалық тәуекелділікті сақтандыру (кәсіпкерлік және қаржылық тәуекелдер)
Қатысушылар және делдалдар
Сақтандыру нарығының қатысушыларына сатушылар, сатып алушылар, делдалдар және ассоциациялар жатады. Сатушылар санатын сақтандыру компаниялары құрайды. Сатып алушылар ретінде жеке де, заңды да тұлғалар әрекет етеді. Ал сатушы мен сатып алушының арасындағы делдал рөлін сақтандыру агенттері мен сақтандыру брокерлері атқара алады.
Нарықтың арнайы тауары — сақтандыру қызметі. Ол келісімшарт негізінде жеке немесе заңды тұлғаға ұсынылады. Егер қоғамдық мүдде тұрғысынан сақтандыру арқылы қорғау қажеттілігі туындаса, сақтандыру міндетті түрде енгізіледі.