Ауыл шаруашылығында жоғарғы және орта білімді мамандардың үлесі
Латын Америкасындағы халықтың қалыптасуы: тарихи негіздер
Қазіргі Латын Америкасы аумағында ежелден көптеген халықтар мен тайпалар өмір сүрді. Олар бір-бірінен сыртқы келбеті, тілі, діни нанымы және мәдени даму деңгейі жағынан айқын ерекшеленді. Ерекше тығыз қоныстанған аймақтарға Мексика тау қыраты мен Юкатан түбегі, сондай-ақ Перу–Боливия және Колумбия Андылары жатады.
Мексикадағы ірі мемлекеттік бірлестік
Мексика таулы қыратындағы ең қуатты мемлекет — Теночтитлан (қазіргі Мехико) қаласында орналасқан ацтектер империясы болды.
Орталық Андтағы өркениет ошағы
Өркениеттің екінші ірі ошағы Орталық Андта қалыптасты. Бұл аймақта этникалық тұрғыдан біршама біркелкі — кечуа мен аймара халықтарын біріктірген инктер империясы үстемдік етті.
Отcolonial кезеңнің салдары
Вест-Индияда және Оңтүстік Американың Колумбия мен Эквадор жағалауларында үндіс тайпалары жойылып, не материктің ішкі бөлігіне ығыстырылды. Плантациялар үшін Африкадан құл ретінде әкелінген халықтың үлесі артты.
Этникалық құрам және араласу үдерістері
Еуропалықтар мен африкалықтардың, сондай-ақ африкалықтар мен жергілікті үндістердің өзара аралас некелері нәтижесінде жаңа этникалық топтар қалыптасты. Еуропалық пен африкалықтардың ұрпақтары мулаттар деп аталды, ал африкалық пен үндіс некесінен туған ұрпақтан самбо этникалық тобы пайда болды.
Ұлт құрамы біркелкі елдер
Көп ғасырлық әлеуметтік-экономикалық үдерістердің нәтижесінде аймақтың көптеген бөлігінде ұлттар қалыптасты. Ұлт құрамы салыстырмалы түрде біркелкі елдерге Аргентина, Уругвай, Чили жатады.
Халық санының өсуі және жас құрамы
Аймақта халық саны жылдам өсіп келеді. Деректер бойынша 1995 жылы халық саны шамамен 447,5 млн болса, 2009 жылға қарай 520–570 млн аралығына жетеді деген болжам айтылған.
Өсу қарқыны жоғары аймақтар
Халық саны көбіне экономикалық тұрғыдан кедейлеу әрі әлсіз дамыған мемлекеттерде өседі: Орталық Америка елдерінде, сондай-ақ Боливия, Парагвай және Эквадорда.
Өсу қарқыны төмен елдер
Өсім ең төмен Уругвай мен Аргентинада, сондай-ақ Кариб бассейніндегі шағын ағылшын тілді елдерде байқалады.
Демографиялық құрылымның ерекшеліктері
- Табиғи өсім мен өмір сүру ұзақтығының ерекшеліктері аймақ елдерінің көпшілігінде халықтың жас болуына әсер етеді.
- Уругвай мен Аргентинада 15 жасқа дейінгі балалардың үлесі шамамен 30%, ал басқа елдерде 40%, кейбірінде халықтың жартысына дейін жетеді.
- 65 жастан асқандардың үлесі жоғары емес: 19 елде 3–6% деңгейінде. Әлеуметтік қиындықтар өмір ұзақтығын қысқартуы мүмкін.
Қоныстану географиясы: тығыздық және аумақтық теңсіздік
Халықтың басым бөлігі Вест-Индияның таулы аймақтарында және мұхит жағалауларында шоғырланған. Ал Амазонка, Ориноко, Парагвай бассейндері мен Патагонияда қоныстану өте сирек. Жаңа жерлерді игеру және жаңа қалалар салу жалғасып жатса да, қоныстанудың аумақ бойынша біркелкі еместігі сақталып, кей тұста тереңдей түсуде.
Ең тығыз қоныстанған аумақтар
Ең тығыз қоныстанған өңірлер — Вест-Индия және Орталық Америка. Мысалы, Барбадоста халық тығыздығы 1 км²-ге 600 адамға, ал Сальвадорда 1 км²-ге 250 адамға дейін жетеді.
Урбанизация: ірі қалалардың өсуі және мәселелері
Латын Америкасында урбанизация деңгейі жоғары: 1995 жылы қала халқы шамамен 74% болды. Урбанизацияның сипаты елдер бойынша әртүрлі, ал «қала» ұғымын анықтау өлшемдері де бірдей емес.
Елдер бойынша өлшем айырмашылығы
Кейбір елдерде қала мәртебесі елді мекен халқының санына қарай белгіленеді: Гондураста — 1000, Колумбия мен Панамада — 1500, Аргентинада — 2000, Венесуэла мен Мексикада — 2500 адамнан жоғары.
Урбанизациясы ең жоғары елдер
Венесуэлада урбанизация деңгейі 90%-дан асады. Аргентина, Уругвай және Чилиде бұл көрсеткіш 86% шамасында. Мұнда урбанизация 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы иммиграция есебінен де күшейді.
Урбанизациясы төмен елдер
Қала халқының үлесі ең аз елдер: Сальвадор мен Гондураста — 45%, Гватемалада — 40%, Гаитиде — 30%.
Агломерациялар және мегаполистердің қысымы
Соңғы онжылдықтарда агломерациялар саны артып келеді: 1990-жылдардың ортасында 38 «миллионер қала» (халқы 1 млн-нан асатын) болған. Көп елдерге басқа қалалардан басым түсетін бір ғана қаланың жедел дамуы тән.
- Тұрғын үй тапшылығы
- Су және электрмен қамтудағы қиындықтар
- Қалдық суларды тазарту мәселесі
- Көлік жүктемесі және санитариялық ахуал
- Қоршаған ортаның ластануы
Еңбек нарығы және әлеуметтік қиындықтар
Латын Америкасында экономикалық белсенді халықтың үлесі салыстырмалы түрде төмен — шамамен үштен бірінен сәл ғана жоғары. Бұл жұмысқа қабілетті тұрғындардың үлесінің төмендігімен, әйелдердің өндірістегі үлесінің аздығымен және жаппай жұмыссыздықпен байланысты.
Жұмыссыздық
1994 жылы ресми тіркелген жұмыссыздар саны 36 млн адамға жетті, бұл жұмыс күшінің шамамен 7,4%-ын құрады.
Кадрлық әлеуеттің әлсіздігі
Кәсіптік құрылымды талдау өндіргіш күштердің жеткіліксіздігін көрсетеді. Ауыл шаруашылығында жоғары және орта білімді мамандардың үлесі шамамен 0,1%, маманданған жұмысшылар — 5%-дан төмен. Өңдеуші өнеркәсіпте бұл көрсеткіштер тиісінше 1,6–1,7% деңгейінде.
Кедейшілік және сауатсыздық
БҰҰ статистикасы бойынша 1990-жылдары Латын Америкасы елдерінде ауыл тұрғындарының едәуір бөлігі кедейшілік шегінен төмен өмір сүрді. Орталық Америка мен Анд елдерінде бұл көрсеткіш 75%-дан жоғары, ал Гаити мен Боливияда 95%-дан да жоғары болды. Сауатсыздық деңгейі де бірқатар елде жоғары — 30–60%, аймақ бойынша орташа көрсеткіш шамамен 15%.