Теорияның мәні келесіде, кәсіпкерлік - экономикалық дамуда қозғалтатын өзіндік элемент

Кәсіпкерліктің тарихи тамырлары туралы көзқарастар

Соңғы уақытта кейбір теоретиктер кәсіпкерлік туралы тұжырымдарды әйгілі араб ойшылы Ибн Хальдун еңбектерімен байланыстырады: оның еңбектерінде «касб» түсінігі негізгі құраушы категория деңгейіне дейін көтерілген.

Басқа бір пікір бойынша, шағын бизнес элементтері көптеген ежелгі өркениеттерде дамыған. Бұл тұрғыда арабтар, вавилондықтар, египеттіктер, иудейлер, гректер, финикиялықтар және римдіктер ерекше аталады. Мұның бір дәлелі — тұтынушылар мен кәсіпкерлерді қорғауға бағытталған Хаммурапи заңдары.

Ғылыми-техникалық даму теоретигі Кристофер Фримен және менеджмент теоретигі Питер Друкер кәсіпкерліктің «кезектілік» (инновациялық серпін) теориясын атап өтеді; бұл бағытты жүйелі түрде алғаш зерттегендердің бірі ретінде Йозеф Шумпетер көрсетіледі. Теорияның мәні: кәсіпкерлік — экономикалық дамуды алға жылжытатын дербес қозғаушы күш.

Кәсіпорындарды жіктеу және ШОБ-тың орны

Кәсіпкерліктің анықтамасына көшпес бұрын, оны қандай категорияға жатқызу керектігін нақтылап алайық. Одақтық республикалардың тәжірибесінде экономиканы құрамдас элементтерге шартты түрде бөлудің дәстүрлі жүйесі кең қолданылды: бұл халық шаруашылығының даму бағытын жан-жақты түсінуге, жаңа мәселелерді дер кезінде байқап, жедел шешім қабылдауға мүмкіндік берді.

Нарықтық қатынастар жағдайында кәсіпорындар әдетте мына белгілер бойынша сипатталады: мөлшері, жұмысшылар саны, салалық тиесілігі, негізгі және айналым қорларының құны, шығарылатын өнім көлемі. Осыған сәйкес кәсіпорындардың үш түрі айқындалады: ірі, орта және шағын. Олар бірін-бірі толықтыра отырып, экономиканың тұтас жүйесін құрайды.

Шағын және орта кәсіпорындар, әсіресе, өнім номенклатурасы жиі жаңаратын, аз партиямен өндіру қажет болатын, тұтынушылар шектеулі болған жағдайда, сондай-ақ елеусіз көлемдегі материалдар мен шикізатты пайдалану тиімді болған кезде ерекше маңызға ие болады. Нарық салыстырмалы түрде «толыққан» кезеңде шағын кәсіпорындар жекелеген тапсырыстарды ескеріп, ұсақ сериялы өнімдер шығару арқылы сұранысты дәл қанағаттандырады.

Тәуекел, инновация және мемлекеттік қолдау

Шағын кәсіпорындар қызметтің көптеген саласында жоғары тәуекелмен сипатталады: бұл инновациялық қызмет, жаңа технологияны игеру, өнімнің жаңа түрін енгізу сияқты бағыттармен тікелей байланысты. Сонымен бірге шағын бизнестегі капитал тәуекелі ірі бизнеске қарағанда қоғамға салыстырмалы түрде аз шығын әкелуі мүмкін. Сондықтан мемлекет шағын кәсіпорындарды құру және дамыту үшін арнайы жеңілдіктер мен қолдау тетіктерін қалыптастырғаны орынды.

Шағын бизнеске тән белгілер және өлшемдер

Шағын бизнеске, әдетте, тәуелсіз меншігі бар, шаруашылық еркіндікке ие және өз қызмет саласында үстемдік етпейтін фирмалар жатады. Шетелдік зерттеулерде шағын кәсіпорындарға көбіне жұмысшылар саны 500 адамнан аспайтын және сату көлемі 20 млн АҚШ долларынан аспайтын компаниялар жатқызылады. Алайда бұл көрсеткіштердің шартты екенін ескерген жөн.

Қазақстан жағдайында шағын және орта бизнеске бірнеше инвесторлар құратын, географиялық тұрғыдан шектелген аумақта жұмыс істейтін, нарықтың шектеулі үлесіне ие, басқаруды құрылтайшылар жүзеге асыратын және барлық негізгі стратегиялық шешімдерді өздері қабылдайтын кәсіпорындар жатады. Басқару сипаты икемділігімен, формалдылықтың аздығымен, сондай-ақ өндірісте де, басқаруда да қызметкерлердің өзара алмастырылуының жоғары деңгейімен ерекшеленеді.

«Кәсіпкерлік» және «бизнес» ұғымдарының арақатынасы

Нарықтық экономика жағдайында «кәсіпкерлік» және «бизнес» ұғымдары өзара тығыз байланысты. Көптеген отандық және шетелдік зерттеушілер бұл терминдерді өндіріс немесе сатып алу, тауарларды сату, айырбастау, қызмет көрсету арқылы екі жақты пайда табуға бағытталған, заңмен тыйым салынбаған еркін шаруашылық қызмет ретінде сипаттайды.

Дегенмен экономикалық тұрғыдан алғанда, «бизнес» ұғымы кеңірек. Шетелдік әдебиеттерде бизнес қоғам қажеттілігін қамтамасыз етуге қызмет ететін өндіріс жүйесі ретінде қарастырылады және нарықтық экономиканың барлық қатысушылары арасындағы қатынастарды қамтиды: тек кәсіпкерлерді ғана емес, жалдамалы қызметкерлерді де, мемлекеттік құрылым қызметкерлерін де.

Жалпы түрде бизнес — нарықтық қатынастар жүйесіндегі адамдардың іскерлік белсенділігі. Ал кәсіпкерлік қызмет — бизнестің бір формасы ретінде оның әртүрлі салаларында жүзеге асырылады.

Шағын бизнес неге адамдарды тартады?

Тәжірибеде «кәсіпкерлік» пен «бизнес» терминдері жиі бірінің орнына бірі қолданылады. Кей жағдайларда «кәсіпкерлік» пен «шағын бизнес» те синоним ретінде қарастырылуы мүмкін, өйткені шағын бизнес — кәсіпкерлікпен айналысатын шағын кәсіпорындардың қызметін білдіреді.

Шағын және орта бизнесте жеке сектордың рөлі басым. Адамдарды өз кәсіпорнын ашуға итермелейтін негізгі себептер қатарында пайда табу және қоғамның әлеуметтік-экономикалық, материалдық жағдайын жақсарту жиі аталады.