Оқу процесіне білім алушылардың достық қатынасы туралы қазақша реферат

Оқу үдерісіндегі достық қатынастар: ұнату, аттракция және топтық климат

Достық қатынастар адамдар бір-біріне тұлғааралық тартымдылықты, яғни ұнатуды сезінген кезде қалыптасады. Ұнату (грек тіліндегі sympatheia — «ішкі ықылас») — адамға, адамдар тобына немесе әлеуметтік құбылысқа бағытталған оң көзқарас. Ол жылы шырай таныту, тілектестік білдіру, көңіл бөлу, қарым-қатынас орнатуға ұмтылу және көмек көрсету (альтруизм) арқылы байқалады.

Ұнатудың пайда болу шарттары

А. Г. Ковалев (1970) ұнатуды кейде адамның өзі толық түсінбейтін тартылыс ретінде сипаттайды: біз біреуге неге жақын тартылатынымызды нақты түсіндіре алмауымыз мүмкін.

Ұнату мен эмпатияны шатастыру мәселесі

Ежелгі грек ойшылдары ұнатуды адамдарды жақындастыратын рухани бірлік ретінде түсіндірсе, кейінгі ғасырларда бұл құбылыс жиі эмпатиямен теңестіріліп келді. Қазіргі әдебиеттерде де ұнатудың эмпатиямен араласып кетуі кездеседі: мысалы, біреуден қашқақтау, оның жанында мазасыздану сияқты күйді «ұнату» деп сипаттау дәл емес. Мұндай жағдайда көбіне жақтырмау немесе жағымсыз эмоциялық реакциялар туралы айту орынды.

Дж. Морено: tele гипотезасы және сын

Америкалық әлеуметтанушы Дж. Морено (1958) ұнату мен жақтырмауды tele деп аталатын «құпия қасиетпен» байланыстырды: ол адамдарды бір-біріне тартады немесе керісінше алыстатады. Морено tele-і күшті адамдар топ ішінде жоғары әлеуметтік мәртебеге ие болады деп пайымдады.

Бұл идея көптеген психологтар тарапынан сынға ұшырады: ұнату мен жақтырмаудың негізгі факторлары ретінде адамның өзара іс-қимылдағы мінез-құлқы, адамгершілік- моральдық қасиеттері және құндылықтық ұстанымдары жиі алға тартылады. Дегенмен, кейбір жағдайларда «біреу барлық артықшылықтарына қарамастан кері итереді, ал басқа біреу кемшіліктеріне қарамастан тартады» деген байқау (Ф. Ларошфуко) өмір тәжірибесінде шындыққа жанасады.

Аттракция: ұнатудың психологиялық түсіндірмесі

Қазіргі әлеуметтік психологияда ұнатуды түсіндіру үшін жиі аттракция ұғымы қолданылады (ағылш. attraction — сүйкімділік, тартымдылық, құштарлық). Г. М. Андреева (2006) бойынша, бұл — өзге адамға қатысты оң эмоционалдық қатынастың қалыптасу үдерісі мен нәтижесі. Аттракция адамның сезімімен ғана шектелмей, екінші адамға берілетін бағалауды да қамтиды.

Ассоциациялық ұнату және жағдай әсері

Ұнатудың себептерінің бірі — ассоциациялық ұнату (немесе жақтырмау). Яғни біз бұрыннан таныс, жағымды әсер қалдырған адамға ұқсайтын кісіні тезірек ұнатамыз; ал жағымсыз тәжірибені еске салатын келбет немесе мінез керісінше реакция туғызуы мүмкін. Балалар ерте жастан-ақ нені ұнататынын тез аңғарады, бірақ оның себебін әрдайым түсіндіре алмайды (Stevenson, 1965).

Жағдайдың (орта мен көңіл күйдің) ықпалы да анықталған: колледж студенттері қапырық әрі ыстық бөлмеге қарағанда, жайлы бөлмеде бейтаныс адамдарды оңырақ бағалаған (Griffitt, 1970). Сол сияқты сәнді жиһаз қойылған, жұмсақ жарығы бар бөлмеде түсірілген адамдар жұпыны, тар әрі лас бөлмеде түсірілгендерге қарағанда тартымдырақ бағаланған (Maslow, Mintz, 1956). Бұл жерде жағымды эмоция бағалауға «ауысып» отырған.

Аттракцияға әсер ететін факторлар (Л. Я. Гозман, 1987)

Осылайша, ұнатудың қалыптасуы тек бір адамның «сүйкімділігіне» ғана емес, оны қабылдайтын адамның талғамына және нақты әлеуметтік жағдайларға да тәуелді. Мысалы, қиын еңбек аптасынан кейін жайлы ортада демалып отырған сәтте біз айналамыздағы адамдарға жылырақ қараймыз. Ал бас ауырып, шаршаған немесе мазасыз күйде кездескен адамға жағымды қатынас қалыптастыру әлдеқайда қиындайды.

Эмоциялық бағалау және әлеуметтік таңдау

В. П. Трусов (1984) шетел әлеуметтік психологиясында саяси басымдықтарды зерттеу кезінде когнитивтік және мінез-құлықтық көрсеткіштерге қарағанда эмоциялық көрсеткіштердің (ұнату—жақтырмау) кейде дәлірек болжам беретінін атап өткен. Яғни белгілі бір кандидатқа эмоционалдық баға беру дауыс беру нәтижелерімен жиірек сәйкес келген.

Сынып пен оқу тобындағы тұлғааралық қатынас және топтасу

Топтағы тұлғааралық қарым-қатынас топтың топтасуына ықпал етеді; керісінше, топтасу деңгейі арқылы қарым-қатынастың сипатын да байқауға болады. В. Н. Васильева мен Н. А. Васильевтің (1979) деректері бойынша бастауыш сыныптарда қыз балалардың топтасуы ұлдарға қарағанда жоғары, алайда 5-сыныптан бастап ұлдардың топтасуы күшейе түседі. Студенттік оқу топтарында да ерлер топтарында топтасу коэффициенті жоғарырақ: 0,28–0,53, ал әйелдер топтарында 0,08–0,11 аралығында.

В. А. Гончаровтың (2001) мәліметтері бойынша 7–8-сыныптарда шеттетілгендердің саны ұлдар арасында жоғарырақ, әрі олар өз мәртебесін қыздарға қарағанда жиі толық сезіне бермейді. Қыздарды көбіне темпераменті немесе интеллект ерекшелігіне байланысты қабылдамай қалуы мүмкін болса, ұлдарды мінез-құлқының ерекшеліктеріне байланысты қабылдамау жиірек кездеседі.

Я. Л. Коломинский (А. А. Реан, Я. Л. Коломинский, 1999) төменгі және орта буында жеке өзара қарым-қатынас жүйесінде жағымсыз жағдайда тұрған оқушылар қарама-қарсы жыныс өкілдерін таңдауға бейім болатынын атап өтеді: «жұлдыз» оқушылар қарама-қарсы жынысты шамамен 30% таңдаса, «шеттетілгендерде» бұл көрсеткіш 75%-ға дейін жеткен.

Жанжал, бәсеке және достық климат

Шетел авторларының деректеріне сәйкес ерлер арасындағы қарым-қатынас жиі жанжалдылық және жарысушылықпен сипатталады (E. Aries, E. Johnson, 1983; R. Auckett және т.б., 1988; K. Farr, 1988). Ұлдар арасындағы жанжал кейде әлсізді шеттету және күш көрсету арқылы көрінсе, қыздар арасындағы келіспеушіліктер көбіне эмоциялық деңгейде — ренжу, сырттай шет қақпайлау, сөз қылу арқылы өрбуі мүмкін.