Қазақ музыкалық фольклорының дара бір саласы
Айтыс: қазақ музыкалық фольклорының бірегей дәстүрі
Қазақ музыкалық фольклорының дара бір саласы — айтыс. Бұл құбылыс көбіне түркі тектес халықтардың мәдениетіне тән. Еуропа халықтарының әдеби-музыкалық дәстүрінен оған дәлме-дәл ұқсас үлгіні табу қиын.
Монолог пен диалогтың айырмасы
Эпос — көбіне бір адамның орындауында жеткізілетін ірі жанр, яғни монологтық сипатқа ие. Ал айтыс — екі адамның тартысына құрылған, диалог арқылы өрбитін шығарма.
Айтыстың өзегі
Айтыстың басты ерекшелігі — импровизацияға сүйеніп, сөз арқылы ой тартысын құруы. Мұнда ақынның тапқырлығы мен жауап қайтару жылдамдығы айқын көрінеді.
Түрлері және тақырыптық өзгерісі
Айтыстың көптеген түрі бар. Ертеректе ру-тайпа арасындағы айтыстар кең тараса, кейінірек айтыс әлеуметтік тақырыптарға көбірек негізделе бастады. Оның кең танылған түрлерінің бірі — қыз бен жігіт айтысы.
Негізгі түрлер
- Қайым — қысқа қайырым, шапшаң жауапқа құрылған үлгі.
- Бәдік — дәстүрлі сипаттағы айтыс түрлерінің бірі.
- Сүре — кең тынысты, ұзаққа созылатын тартыс.
- Басқа түрлері — аймақтық және орындаушылық дәстүрлерге байланысты тармақталады.
Музыкалық табиғаты: мақам және орындаушылық еркіндік
Айтыс — музыкалық-эпикалық дәстүрдің бір арнасы. Музыкалық әуеніне келгенде айтыс түрлерінің арасында айқын айырмашылық әрдайым байқала бермейді: жоғарыда аталған кез келген түр белгілі бір музыкалық мақаммен орындала алады.
Айтыскердің әдісі
Әрбір айтыскер өз ойын жеткізу үшін ел арасына кең тараған әуен-саздарды да қолданған. Бұл дәстүр орындаушыға тыңдаушыға таныс музыкалық өрнек арқылы ойды өткір әрі нанымды етуге мүмкіндік береді.
Қайта жаңғыру және зерттеу көкжиегі
Бүгінде айтыс өнері қайта жанданып келеді. Соған қарамастан, оның музыкалық табиғаты мен орындаушылық жүйесі бізде әлі де тереңірек зерттеуді қажет етеді. Айтысты тек сөз сайысы ретінде емес, музыкалық дәстүрдің тұтас құбылысы ретінде қарастыру — оның көркемдік болмысын толық ашуға жол ашады.