Басқару: ғылым және өнер туралы қазақша реферат
Басқару: ғылым және өнер
Басқару бір мезгілде көне өнер әрі жаңа ғылым болып саналады. Ғылым ретінде басқару — біртіндеп толықтырылып отыратын білімдер жиынтығы және сол білімді алу әдістері. Ал өнер ретінде басқару нақты жағдайдың күрделілігіне, адамдар арасындағы қарым-қатынасқа және шешім қабылдаудағы икемділікке сүйенеді.
Психологиялық менеджмент нені зерттейді?
Психологиялық менеджмент адамның адамға, топтың тұтастай қоғамға тигізетін ықпалының механизмдерін түсіндіріп, оларды жетілдіру тәсілдерін іздестіреді. Оның өзіндік зерттеу пәні бар: басқару процесін ұйымдастыру заңдылықтарын және сол процесте адамдар арасында пайда болатын қатынастарды талдау.
Негізгі міндеттері
- Зерттеу объектісіне сай әдістемелік негіздерді айқындау.
- Басқару объектісіне белсенді ықпал етудің жүйесі мен әдістерін құрастыру.
- Процестерді алдын ала болжау тәсілдерін анықтау.
- Себеп-салдар байланыстарын ашып, заңдылықтарды жүйелеу; тәжірибелік қорытындылар мен ұсыныстар әзірлеу.
Сонымен бірге психология басқару жүйесіндегі қызметтің тиімділігі мен сапасын арттыру үшін басқарушы іс-әрекеттің психологиялық жағдайлары мен ерекшеліктерін талдайды.
Басқару процесі және басшының рөлі
Басқару процесі басшылардың іс-әрекеті арқылы жүзеге асады. Бұл процесте бірнеше негізгі бағыт айқындалады:
- Ұйымның басқарушы жүйесінің күйін бағалау, өзгерістерін айқындау және болжау.
- Қоластындағылардың іс-әрекет бағдарламасын қалыптастыру.
- Басшының жеке іс-әрекетін жетілдіру.
Психологиялық менеджмент басшы тұлғасын да зерттейді: басқарушы қажеттіліктері мен қабілеттерін, дара басқару тұжырымдамасын, басқару ережелері мен ұстанымдарын. Бұған қоса, иерархиялық басқару жүйесіндегі басшылардың өзара әрекеттесу тәсілдері де назарда болады.
Неліктен басқару тек ғылымға ғана сүйенбейді?
Басқару әрдайым дедуктивті немесе эксперименттік әдістерге ғана сүйене бермейді: зерттелетін құбылыстарды көптеген факторлардың ықпалынан толық оқшаулау қиын. Сондықтан басқаруда тағы бір ерекше құрал маңызды орын алады — ішкі сезім (интуиция).
Интуиция, әдетте, эмпирикалық және теориялық білімге сүйенеді. Бірақ дұрыс шешімге жеткізген ой процестерінің бірден байқалмауы, интуициялық механизмнің күтпеген сәтте іске қосылуы — басқаруда ғылым мен өнердің тығыз байланысын көрсетеді.
Жақсы басшы кейде мінез-құлықты рационалды тұрғыда дәл есептеу қиын болғанда да дұрыс шешімге жетелейтін басқарушылық сезімге сүйене алады. Әртүрлі деңгейдегі басшылар өзгермелі әлеуметтік ортада, алуан адамдармен тұрақты қарым-қатынаста болғандықтан, жеке тәжірибеге және нақты жағдайдың ерекшеліктерін ескеруге міндетті.
Басқару — өнер ме?
Әдеттен тыс әрі тиімді шешімді шығармашылықпен іздеу басқаруға өнерге тән сипат береді. Осы тұрғыда Г. Кунц пен С. О’Доннел сияқты ғалымдар басқарудың ең әуелі өнер екенін атап өтеді: басқару — ұйымдастырылған білімді (ғылымды) нақты жағдайдың ақиқатында қолдану өнері.
«Басқарудағы іс-әрекет — өнер. Егер оны жүзеге асыратын адамдар сол өнердің негізіндегі ғылымды түсініп, дұрыс қолдана алса, әлдеқайда жоғары нәтижелерге жетеді».
Топтық ынтымақтастықтың нәтижелілігі мен тиімділігі кез келген қоғамда мойындалады. Сондықтан басқаруды өнердің ішіндегі ең маңыздысы деуге негіз бар.
Басшы шеберлігінің белгілері
Адам іс-әрекетінің барлық саласында ғылым мен өнер бір-бірін жоққа шығармай, өзара толықтырады. Басқаруда бұл әсіресе айқын: топтық талқылаудан туған шешім жеке адамдар ұсынған нұсқалардан өзгеше болып, ең аз шығынмен орынды ымыраға келу іскерлігін талап етеді. Бұл — басшы өнерінің көрінісі.
Қарым-қатынас құзыреті
Басшы сендіре алатын, қарым-қатынас мәдениетін меңгерген, ұшқыр ойлы болуы тиіс.
Адаммен жұмыс
Ол ең алдымен адамдармен жұмыс істейтіндіктен, «адам инженериясының» қырларын білуі, ізгілендіруші және психологиялық білімді меңгеруі қажет.
Өнер ұғымы және басқару өнерінің ерекшелігі
Кең мағынада «өнер» термині кез келген жұмыс технологиялық әрі эстетикалық тұрғыда шебер орындалғанда қолданылады. Өнер — шығармашылық қабілет, білім және ішкі сезім элементтерін жаңа, бұрын таныс емес комбинацияларға біріктірудің жоғары іскерлігі.
Өнер шығармашылық қиялды дамытып, тұлғаның өзін-өзі тануына ықпал етеді, эстетикалық талғам мен идеалдарды қалыптастырады. Егер өнер бізді қоршаған әлемді зерттеуге және бейнелі модельдеуге бағытталған іс-әрекет болса, басқару өнері де осы қағидаға сай: басшы шынайы жағдайларды үнемі зерттеп, басқарушылық шешімдердің баламаларын шығармашылықпен модельдеуі керек.
Бұл — ерекше өнер. Себебі ол психологияның, логиканың, этиканың, философияның, құқықтың, сондай-ақ тұлғаға ықпал ету әдістерінің озық жетістіктерін өз бойына сіңіреді.
Қорытынды: тиімді басқарудың шарты
Басқару кадрларын кәсіби даярлау — жоғары қайтарымы бар инвестициялардың бірі. Бұл бағыттағы сапалы жұмыс экономикалық жетістіктерді арттырып, әлеуметтік мәселелерді шешу деңгейін көтеруге мүмкіндік береді.
Демек, тиімді басқару үшін теориялық негіздерді білу, практикалық тәжірибе жинақтау, ең бастысы — теория мен тәжірибені шығармашылық тұрғыда ұштастыра білу қажет. Яғни басқарудың ғылымын да, өнерін де меңгеру маңызды.