Сомаға несие беріп, оны депозиттік шотқа есептеді делік
Коммерциялық банктер экономиканың қаржы айналымын қамтамасыз ететін негізгі институттардың бірі. Олар уақытша бос қаражатты жинақтап, оны капиталға айналдырады, несие береді, есеп айырысу мен төлемдерді жүргізеді, сондай-ақ бағалы қағаздар мен траст операциялары арқылы нарықтың жұмысын қолдайды.
Коммерциялық банктердің негізгі қызметтері
- Ақша қаражатын шоғырландыру және тарту (депозиттерді жинау).
- Несие беру (қарыз капиталын ұсыну).
- Есеп және төлем жұмыстарын жүргізу (клиенттердің есеп айырысуын ұйымдастыру).
- Төлем құралдарын шығару (ақша массасына ықпал ететін депозиттік механизмдер).
- Бағалы қағаздарды шығаруды және орналастыруды ұйымдастыру (эмиссиялық-құрылтайшылық қызмет).
- Сенімхат бойынша мүлікті басқару (траст операциялары).
- Кеңес беру (қаржылық және инвестициялық консультациялар).
Уақытша бос қаражатты шоғырландыру және оны капиталға айналдыру
Уақытша бос ақша қаражатын шоғырландырып, оны капиталға айналдыру — банктердің дәстүрлі әрі маңызды қызметі. Заңды және жеке тұлғалардың бос қаражатын банкке тарту, бір жағынан, салым иесіне пайыз түрінде табыс әкеледі, ал екінші жағынан банктің несие операцияларын жүргізуіне негіз қалайды.
Шоғырланған жинақ ақша әртүрлі экономикалық және әлеуметтік қажеттіліктерге бағытталуы мүмкін. Ақша қаражаты банк арқылы делдалдықпен жинақталып, кейін капитал ретінде айналымға қосылады.
Есеп айырысу және төлем жүйесіндегі банктердің рөлі
Ұйымдасқан әрі тиімді есеп айырысу жүйесінсіз тұрақты экономика қалыптаспайды. Сондықтан есеп және төлем жұмыстарын жүргізуде банктердің рөлі ерекше. Кәсіпорындар арасындағы есеп айырысудың негізгі бөлігі қолма-қол ақшасыз жүзеге асады.
Банктер делдал ретінде клиенттердің тапсырмасы бойынша шоттарға ақша қабылдайды, қаражаттың түсуі мен берілуін есепке алады, төлемдердің өтуін бақылап, есеп айырысудың үздіксіздігін қамтамасыз етеді.
Инфрақұрылымы дамыған елдерде төлем жүйесінің тиімді қызметі есеп айырысу технологиясының үнемі жетілдірілуін талап етеді. Сол себепті түрлі жүйелер қалыптасқан: қатысушы банктер арасындағы клиринг жүйесі, жиро жүйесі, сондай-ақ өзара келісім негізінде ашылған корреспонденттік шоттар арқылы есеп айырысу.
Төлемдерді орталықтандыру айналыс шығындарын азайтады. Ал есеп айырысуды жеделдету және төлемдердің сенімділігін арттыру үшін қазіргі уақытта электрондық есеп айырысу жүйелері кеңінен енгізілуде.
Төлем құралдарын шығару және ақша массасына ықпал ету
Коммерциялық банктердің ерекше қызметтерінің бірі — төлем құралдарын шығару арқылы айналымдағы ақша көлемін ұлғайту немесе артық бөлігін қысқарту, яғни ақша массасына ықпал ету. Бұл депозиттік және несиелік операциялармен тікелей байланысты.
Депозиттің қалыптасу жолдары
1) Клиенттің ақша салуы арқылы
Клиент банкке 10 мың доллар салып, оны талап етілгенге дейінгі шотқа есептеуді сұрайды делік. Бұл жағдайда банктің активінде кассалық қалдық 10 мың долларға өседі, ал пассивінде депозиттер де дәл осы сомаға ұлғаяды.
Нәтиже: шаруашылықтағы ақшаның жалпы көлемі өзгермейді, өйткені ақша қолма-қол формадан қолма-қолсыз формаға ғана ауысады.
2) Банктің несие беруі арқылы
Банк 10 мың доллар көлемінде несие беріп, соманы қарыз алушының депозиттік шотына есептеді делік. Бұл жағдайда шаруашылықтағы ақшаның жалпы көлемі 10 мың долларға артады.
Нәтиже: банк несиелеу арқылы жаңа төлем құралын жасайды; депозит сомасына тең мөлшерде ақша массасы өседі.
Коммерциялық банктердің депозиттерді (және соған сәйкес ақша массасын) ұлғайту немесе кеміту мүмкіндігін орталық банктер міндетті резервтер жүйесі арқылы несие динамикасын басқаруда кеңінен пайдаланады. Резервтерді қысқарту депозиттердің қысқаруына, ал резервтерді ұлғайту депозиттердің өсуіне ынталандыру әсерін береді.
Дегенмен экономикаға шамадан тыс ақша емес, үйлесімді ақша көлемі қажет. Сондықтан коммерциялық банктер орталық банк белгілеген нормативтер шегінде (міндетті резервтер талаптарын сақтай отырып) әрекет етеді.
Бағалы қағаздар: эмиссиялық-құрылтайшылық қызмет
Коммерциялық банктер акциялар мен облигациялар түріндегі бағалы қағаздарды шығару және орналастыруды ұйымдастырып, эмиссиялық-құрылтайшылық қызмет атқарады. Бұл — жинақтарды өндірістік мақсатқа бағыттауға мүмкіндік беретін маңызды арна.
Ұзақ мерзімді инвестиция тарту үшін кәсіпорындар акция және облигация шығарады. Кәсіпорындардың тапсырмасы бойынша банктер бағалы қағаздардың көлемін, шығару шарттарын және эмиссия мерзімін айқындауға, қағаздардың түрін таңдауға, оларды орналастыруға және кейінгі айналысқа шығаруға қатысады.
Банктің бұл бағыттағы типтік міндеттері
- Шығарылған бағалы қағаздарды сатып алуға кепілдік беру.
- Бағалы қағаздарды өз есебінен сатып алу-сатуды ұйымдастыру немесе сатып алушыларға қарыз беру.
- Мемлекеттік облигацияларды белсенді түрде сатып алу және оларға жазылу операцияларын жүргізу.
- Мемлекеттік облигацияларды қайта сату кезінде екінші нарықта делдалдық ету.
Екінші нарықтағы операцияларда сату және сатып алу бағамдарының айырмасынан түсетін табыс жоғары болуы мүмкін; мұндай қызметті көбіне ірі банктер топтары басым түрде жүргізеді. Мысалы, АҚШ-та бұл бағытта 6 коммерциялық және 13 инвестициялық банк белсенді жұмыс істейтіні көрсетіледі.
Траст операциялары: сенімхат бойынша мүлікті басқару
Банктер сенімхат негізінде клиент мүлкін басқару қызметін де атқарады. Бұл қызмет жеке тұлғаларға да, компанияларға да көрсетіледі, бірақ мазмұны мен міндеттері әртүрлі.
Жеке тұлғаларға көрсетілетін қызметтер
- Құқық қабілеті шектелген немесе әрекетке толық қабілетсіз тұлғалардың (мысалы, кәмелетке толмағандардың) мүлкін уақытша басқару.
- Мұрагерлердің мүддесі үшін қайтыс болған адамның мүлкін басқару.
- Пайда табу мақсатында капиталды басқару (ақшаны акцияларға, жылжымайтын мүлікке салу).
- Құндылықтарды сейфте сақтау және өзге де ілеспе қызметтер.
Компанияларға көрсетілетін қызметтер
- Облигациялар бойынша кепілгер (траст-өкіл) ретінде қатысу.
- Нарыққа шығарылған акцияларды тіркеу және трансфертті рәсімдеу үшін өкіл болу (атаулы акция бойынша меншік құқығын беру).
- Корпорацияның зейнетақы қоры қаражатын басқару және басқа да сенімгерлік міндеттерді орындау.
Осы қызметтердің жиынтығы коммерциялық банктердің тек несие беруші институт ретінде ғана емес, сондай-ақ төлем инфрақұрылымын ұйымдастырушы, инвестициялық процестерге қатысушы және мүлікті сенімгерлікпен басқарушы ретінде де маңызды орын алатынын көрсетеді.