Қазіргі су объектілерінің Еуразия құрылығында таралуы туралы қазақша реферат
Еуразиядағы қазіргі су объектілерінің таралуы
Материктегі беткі және жерасты сулардың таралуы рельеф құрылысы мен климаттың контрастілеріне тікелей байланысты. Еуразияның беткі сулары Атлант, Солтүстік Мұзды, Тынық және Үнді мұхиттары алаптарына жатады. Материктің шеткі бөліктері—әсіресе батыс, шығыс және оңтүстік-шығыс өңірлер—ірі су тораптарын құрайды: мұнда қуатты өзен жүйелері шоғырланған.
Негізгі заңдылық
Су желісінің тығыздығы жағалауға жақындаған сайын артады, ал ішкі құрғақ өңірлерде сирейді.
Тұйық алаптар
Ішкі ағын аумақтарына (Каспий теңізі алабын қоса) Еуразия аумағының шамамен 30%-ы кіреді.
Климат рөлі
Құрғақтану беткі сулардың азаюына және ағынсыз өзендер жүйесінің қалыптасуына әкеледі.
Қалыптасу факторлары: тектоника, мұздану, құрғақтану
Орталық Еуразиядағы құрғақтану
Альпі–Гималай таулы белдеуі қалыптасқанға дейін Еуразияның орталық бөлігі салыстырмалы түрде құрғақ климатпен ерекшеленді. Кайнозой дәуірінде бұл аумақта солтүстікке, шығысқа және оңтүстікке бағытталған өзендер мен көлдер торабы дамыды. Кейін климаттың одан әрі құрғақтануы беткі сулардың азаюына және Еуразияға тән ағынсыз өзендердің қалыптасуына ықпал етті (Иран таулы қыраты, Тибет, Қытай үстірті).
Солтүстіктегі төрттік мұзданудың әсері
Солтүстік өңірлерде, әсіресе материктің солтүстік-батысында, су тораптарының қалыптасуына төрттік мұздану шешуші әсер етті. Тектоникалық қозғалыстар мен мұз басу өзен аңғарлары мен көл қазаншұңқырларының қалыптасуын күшейтті. Еуропадағы көптеген өзен арналары тектоникалық жыралардың бағытын аңғартады.
Солтүстік-батыс Еуропа су желісінің ерекшелігі
- Өзендер мен көлдер өте көп; пішіндері алуан түрлі, көлемдері әрқилы.
- Көптеген өзендер солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай созылады; өзендер көбіне қысқа және көлдер арасын жалғайтын ағындар түрінде кездеседі.
- Жыл бойы суы мол болуы әлсіз буланумен, сондай-ақ көлдер, батпақтар және грунт сулары арқылы қосымша қоректенуімен түсіндіріледі.
Еуропадағы өзен режимі: батыстан шығысқа қарай өзгеріс
Батыс Еуропа
Рельефте жоталы жазықтар, үстірттер және биіктігі үлкен емес тау массивтері басым. Өзендер кең аңғарларда ағып, көпсалалы сипатқа ие. Тұрақты әрі мол жауын-шашын және аязды кезеңнің әлсіз байқалуы жыл бойы ағынның бірқалыпты болуына жағдай жасайды. Қыста жаңбырлар әсерінен су деңгейі жиі көтеріледі.
Орталық Еуропа
Рельеф күшті тілімденген. Өзендер биіктігі орташа таулардан басталып, жазықтар арқылы ағып, материктің орталық бөлігін теңіз алаптарымен байланыстырады. Батыстан шығысқа қарай климаттың континенттігі артқан сайын өзен режимі өзгереді: өзендер қыста 2–3 аптадан 3 айға дейін қатады, ал жаздың соңында буланудың күшеюінен су деңгейі төмендейді.
Оңтүстік Еуропа және Батыс Азия
Таулы рельеф пен субтропикалық климат өзен торының дамуына қолайлы жағдай жасайды. Бұл аймақтарда маусымдық ылғалдану айқын, сондықтан өзендердің қоректенуі мен тасу кезеңдері климатқа тәуелді.
Азиядағы муссондық режим және маусымдық тасулар
Солтүстік-Шығыс Азия
Қоңыржай белдеудегі муссондық климат жағдайында қыс суық әрі ұзақ болады, сондықтан өзендер ұзақ уақыт қатады. Негізгі су тасу жазда байқалады. Мұндай режим Амур және оның салаларына тән.
Оңтүстік-Шығыс Азия
Бұл өңірде өзендердің күзгі тасуы жиі байқалады, ол тайфундардың өтуімен байланысты. Су деңгейінің күрт көтерілуі қысқа мерзімде ірі ағын қалыптастырады.
Үндістан және Үндіқытай түбектері
Өзен ағыны ылғалды және құрғақ маусымдардың алмасуына тәуелді. Экваторлық-муссондық циркуляция әсерінен өзендер ылғалды маусымда суға толып, құрғақ кезеңде тайызданады, кейде мүлде тартылып қалуы мүмкін. Муссондық режим Үндістандағы Годавари өзеніне тән. Үндіқытай өзендері—Салуин, Иравади және басқалары—биік таулардан басталып, жазғы максимум басым болғанымен, салыстырмалы түрде бірқалыпты режимімен ерекшеленеді.
Мұз басу және қар шекарасы: солтүстіктен оңтүстікке қарай айырмашылық
Еуразия тауларында қар шекарасы солтүстіктен оңтүстікке қарай жоғарылай береді. Сондықтан қазіргі мұз басу орталықтары тек аса биік тауларда ғана емес, сонымен бірге Атлант мұхитына жақын, өте ылғалды аймақтардағы салыстырмалы аласа тауларда да таралған.
Скандинавия
Қар шекарасы 700–1900 м аралығында; мұздану су тораптарын қоректендіреді.
Альпі
Қар шекарасы 2500–3200 м. Бұл Еуропадағы ең ірі мұздық таулы орталықтардың бірі.
Каракорум, Кунь-Лунь
Қар шекарасы 5000–5500 м.
Гималай
Қар шекарасы 4500–5000 м; мұздықтар 4000 м-ден төмен түспейді.
Альпіден бастау алатын ірі өзендер
Альпі мұздықтары Еуропаның басты су жүйелерін қоректендіреді. Мұнда Рейн, Рона, По өзендері және Дунайдың көптеген салалары бастау алады.
Ірі өзендерге қысқаша шолу
Дунай
- Ұзындығы
- 2850 км
- Алап көлемі
- 817 мың км²
- Бастауы
- Шварцвальд, ~1000 м
Дунай екі бұлақтан басталып, Бавар қыраты арқылы ағады; Чехия мен Шығыс Альпінің солтүстік сілемдері арасымен өтіп, Венаға дейін шамамен 200 м биіктікте жоталар мен үстірттер бойымен созылады. Венаға дейінгі бөлігі Дунайдың жоғары ағысы саналады. Бұл учаскеде Альпіден келетін, мұздықтармен қоректенетін басты салалары—Иллер, Лех, Изар, Инн—қосылады.
Тигр мен Ефрат
- Тигр ұзындығы
- 1950 км
- Ефрат ұзындығы
- 2700 км
- Құяр жері
- Парсы шығанағы
Бұл өзендер Армян таулы өлкесінен басталып, Месопотамия жазығына шыққан соң тармақталып ағады. Сағасынан шамамен 190 км жоғарырақта олар Шатт-эль-Араб өзенін құрайды да, Парсы шығанағына құяды. Қоректенуі негізінен көктемгі қар суы мен жаңбырға байланысты.
Янцзы
- Ұзындығы
- 5530 км
- Алап көлемі
- 1726 мың км²
- Бастауы
- Тибет қыраты
Янцзы Тибет таулы қыратының орталық бөлігінен бастау алады. Жоғарғы ағысында өзен Цзиньшаньцзян деп аталады. Таудан шыққаннан кейін Қызыл бассейн деп аталатын ірі тектоникалық қазаншұңқырға өтеді, содан әрі Оңтүстік-Шығыс Қытайдың аласа таулары арқылы ағады.
Еуразия көлдері: шығу тегі мен таралуы
Еуразия көлдері шығу тегі, көлемі және су режимі бойынша өте алуан түрлі. Геологиялық құрылысы, рельефі және климаты ұқсас аумақтарда көлдер белгілі бір «көлдік облыстарға» топтасады.
Солтүстік Еуропадағы мұздық-тектоникалық көлдер
Мұздық-тектоникалық көлдер Еуропаның солтүстік аудандарына тән. Олардың қазаншұңқырлары неоген және антропоген кезеңдерінде тектоникалық жыралармен байланысты қалыптасқан, әдетте аса терең болмайды. Бұл типке Шетел Еуропаның ірі көлдері жатады: Венерн, Веттерн, Меларен, Сайма, Инари.
Тау жүйелеріндегі көлдер және Альпі аймағы
Еуразияның тау жүйелерінде мұздық-тектоникалық және көптеген мұздық көлдер кең таралған. Әсіресе Альпі көлдері ерекшеленеді: олардың қазаншұңқырлары неогеннің соңында тектоникалық ойыстарда қалыптасқан. Танымал альпілік көлдер: Женева, Боден, Цюрих, Маджоре, Комо, Гарда. Мұздануға ұшыраған көптеген таулы аймақтарда шағын карлық көлдер кездеседі.
Рифттік аймақтың ерекше нысаны: Өлі теңіз
Неоген–антропоген дәуіріндегі тектоникалық үрдістермен байланысты көлдер материктің көптеген бөліктерінде таралған. Рифттік аймақтағы бірегей нысан—Өлі теңіз: ол Арабия платформасының сынық аймағында орналасқан және мұхит деңгейінен шамамен 400 м төмен жатыр. Орташа тұздылығы 260‰, бұл оны әлемдегі ең тұзды су айдындарының қатарына қосады.