Иесіз заттар

Азаматтардың меншік құқығы — өзіне тиесілі мүлікті иелену, пайдалану және оған билік ету өкілеттіктерінің жиынтығы. Азамат өз қалауынша өз мүлкіне қатысты заңға қайшы келмейтін кез келген қатынасты жасай алады (Азаматтық кодекстің 188-бабы).

Жеке кәсіпкер, егер заңда өзгеше көзделмесе, кәсіпкерлік қызметтің кез келген түрін жүзеге асыруға құқылы («Жеке кәсіпкерлік туралы» Заңның 13-бабы). Жеке кәсіпкерлік азаматтың өзіне тиесілі меншік және өзге де құқықтар негізінде жүзеге асады: осы құқықтар арқылы ол мүлікті иеленеді, пайдаланады және оған билік етеді.

Азаматтар заңға сәйкес өз қарамағындағы ғимараттарды, құрылыстарды, тұрғын үй-жайды, сондай-ақ көп пәтерлі үйдегі пәтерін кәсіпкерлік мақсатта жалға беруге құқылы.

Азамат кооператив мүшесі кооперативтен шыққан жағдайда, өзінің жарнасын қайтаруды және басқа төлемдердің төленуін талап етуге құқылы («Өндірістік кооперативтер туралы» Жарлықтың 13-бабы).

Кооператив мүшесіне жарнаны немесе басқа мүлікті беру, әдетте, жылдың аяғында бухгалтерлік есеп-қисап қорытындылары бойынша жүзеге асырылады. Кететін мүшенің келісімі бойынша төлем заттай түрде де берілуі мүмкін.

Жердің меншік иесі ретінде азамат меншік құқығына тән үш өкілеттікті — еркін иелену, пайдалану және билік ету құқықтарын жүзеге асырады. «Жер туралы» заңнамада бұл өкілеттіктер нақтыланған.

Азамат-меншік иесі өз жер учаскесімен заң актілерінде тыйым салынбаған кез келген мәмілелерді жасауға құқылы. Атап айтқанда: учаскені уағдаласқан баға бойынша сату, шаруашылық серіктестігінің жарғылық капиталына жарна ретінде енгізу, кепілге беру, сыйға тарту және мұра етіп қалдыру.

Жер учаскесіне меншік құқығы басқа тұлғаға мәміле жасалған сәттегі барлық ауыртпалықтарымен қоса беріледі.

Жер учаскесі жеке меншікте де, ортақ меншікте де болуы мүмкін. Жер учаскесі азаматтық құқық объектісі ретінде қозғалмайтын мүлікке жатады, сондықтан оған Азаматтық кодекстің меншік туралы ережелері кеңінен қолданылады (Азаматтық кодекстің 11-бабы).

Жер учаскесіне ортақ меншік екі түрде болады: үлестік және бірлескен.

Азаматтық кодекстің 240-бабы 1-тармағына сәйкес, мүліктің меншік иесі болып табылмайтын, бірақ өзіне тиесілі қозғалмайтын мүліктей он бес жыл бойы немесе өзге мүлікті кемінде бес жыл адал, ашық және ұдайы иеленген азамат белгілі шарттар орындалған жағдайда сол мүлікке меншік құқығын (иелену мерзімін) ала алады.

Жер учаскесі қозғалмайтын мүлік болғандықтан, бұл институт жер учаскелеріне де қолданылады.

Азамат немесе заңды тұлға өзіне тиесілі мүлікке меншік құқығынан бас тарта алады. Бұл үшін ол өз ниетін жариялайды немесе мүлікке қандай да бір құқықтарын сақтап қалу ниетінсіз, мүлікті иеленуден, пайдаланудан және оған билік етуден шеттейтінін айқын көрсететін өзге әрекеттер жасайды.

Меншік иесінің міндеттемелері бойынша мүліктен ақы өндіріп алу, егер шартта өзгеше көзделмесе, сот тәртібімен жүргізіледі.

Ақы өндіріліп алынатын мүлікке меншік құқығы, заңдарда көзделген тәртіп бойынша, мүлікті алған тұлғаның меншік құқығы пайда болған кезден бастап, бұрынғы меншік иесінде тоқтатылады.

Егер шартта немесе заңдарда өзгеше көзделмесе, жаңа затқа меншік құқығы оны дайындаған немесе жасаған тұлғаға тиесілі болады.

Меншік иесі бар мүлікке меншік құқығын басқа адам сатып алу-сату, айырбастау, сыйға тарту немесе мүлікті иеліктен айыру туралы өзге мәміле негізінде иеленуі мүмкін.

Азамат қайтыс болған жағдайда оған тиесілі мүлікке меншік құқығы өсиетке немесе заңға сәйкес мұрагерлік бойынша басқа адамдарға көшеді.

Заңда көзделген реттер мен тәртіп бойынша тұлға меншік иесі жоқ мүлікке, меншік иесі белгісіз мүлікке немесе меншік иесі бас тартқан, не өзге негіздер бойынша меншік құқығын жоғалтқан мүлікке меншік құқығын ала алады.

Меншік иесі жоқ, меншік иесі белгісіз немесе меншік иесі меншік құқығынан бас тартқан зат иесіз зат болып танылады.

Егер заңдағы олжа, қараусыз жануарлар және қазына туралы ережелер теріске шығармаса, иелену көнелігіне сәйкес иесіз қозғалмалы заттарға меншік құқығы алынуы мүмкін.

Жоғалған затты тауып алған адам бұл туралы оны жоғалтқан адамға немесе заттың меншік иесіне, не оны алуға құқығы бар өзіне белгілі басқа тұлғалардың біріне дереу хабарлауға және табылған затты қайтаруға міндетті.

Егер табылған затты алуға құқығы бар адамның өзі немесе оның тұрған жері белгісіз болса, затты тауып алушы олжа туралы ішкі істер органдарына немесе жергілікті әкім аппаратына мәлімдеуге міндетті.