Әлемнің барлық елдері өзінің даму деңгейіне қарағанда индустриялды - дамыған, дамыған, дамып жатқан, 3 - ші әлемнің елдеріне бөлінеді
Елдерді технологиялық даму деңгейі бойынша жіктеу
Әлем елдері даму деңгейіне қарай индустриялы дамыған, дамыған, дамып жатқан және «үшінші әлем» елдері ретінде жіктеледі. Халықаралық кооперация мен интеграция тұрғысынан И. Липсиц пен А. Нещадин әлемдік экономикалық кеңістікті технологиялық әлеуеті мен өндірістік құрылымына қарай бірнеше топқа бөледі.
Елдер топтары (Липсиц–Нещадин жіктемесі)
1) Технологиялық ядро
АҚШ, Жапония, Германия, Англия, Франция.
2) Бірінші технологиялық «дөңгелек»
Италия, Канада, Швеция, Нидерланды, Австралия, Оңтүстік Корея.
3) Екінші технологиялық «дөңгелек» (ілгері дамып жатқан елдер)
Сингапур, Малайзия, Мексика.
4) Шығыс Еуропаның постсоциалистік елдері
Чехия, Словения, Румыния, Югославия, Сербия, Болгария.
5) ТМД елдері
Ресей, Украина, Қазақстан.
6) Дамып жатқан елдер ішіндегі ең аз дамығандар
Пәкістан, Ауғанстан.
Технологиялық ядро және жоғары технологиялық салалар
Технологиялық ядроға тән негізгі басым бағыттар — жоғары технологиялық өндірістер. Оларға аэрокосмостық өнеркәсіп, компьютер және кеңсе жабдықтарын өндіру, телекоммуникация, фармацевтика мен медицина өндірістері, сондай-ақ жоғары дәлдікті ғылыми аспаптар (оптикалық, медициналық және өзге де дәл өлшеу құралдары) жатады.
Кесте 1. Ұлттық өндіріс көлеміндегі жоғары технологиялық сектор үлесі, %
Деректер экономиканың құрылымдық өзгерісін және инновацияның рөлін салыстыруға мүмкіндік береді.
| Ел | 1980 | 1989 | 1999 | 2007 |
|---|---|---|---|---|
| АҚШ | 10,0 | 14,0 | 20,9 | 26,8 |
| Жапония | 7,3 | 12,0 | 15,8 | 21,4 |
| Ұлыбритания | 9,0 | 12,5 | 17,0 | 22,6 |
| Тайвань | 8,2 | 12,4 | 29,2 | 32,2 |
| Оңтүстік Корея | 6,1 | 10,0 | 31,0 | 32,8 |
Инновация — бәсекенің негізгі факторы
Дамыған елдерде инновациялық қызметтің тиімділігі экономикалық өсімнің деңгейін айқындайды. Әлемдік бәсекеде инновацияны дамытуға қолайлы орта қалыптастырған мемлекеттер басымдыққа ие болады.
Қазақстандағы технологиялық даму: өзекті түйткілдер
Қазақстанда соңғы онжылдықта экономиканың технологиялық даму деңгейін айқындайтын әлеуеті жоғары салаларда — машина жасау, электроника және электротехника, қорғаныс, жеңіл және тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдары өндірісінде — өндіріс көлемі 5–15 есеге дейін төмендеді.
Негізгі себептер
- Жаңа бәсекеге қабілетті өнім түрлерінің жеткіліксіздігі.
- Заманауи технологиялардың тапшылығы және оларды өндірісте енгізудің жүйесінің әлсіздігі.
- Кәсіпорындардың қысқаруы немесе кейбір өндірістердің толық тоқтауы.
Салдары
- Импорттық техника мен технологияға тәуелділіктің күшеюі.
- Шикізаттық емес секторларды қамтамасыз ететін ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық құрылымдардың әлсіреуі.
- Модернизация мен үздіксіз жаңарту болмаған жағдайда бәсекеге төтеп беру қиындығы.
Ұлттық қауіпсіздік өлшемі
Жақын жылдары Қазақстан ұлттық ғылыми-технологиялық әлеуеттің көмегімен экономиканың қажеттілігін толық өз күшімен қамтамасыз ете алмау қаупімен бетпе-бет келуі мүмкін. Бұл ішкі мәселелерді сырттан техника мен технологияны үздіксіз сатып алу арқылы шешуге итермелейді. Ұзақ мерзімді технологиялық тәуелділік, түптеп келгенде, ұлттық қауіпсіздікке қатер төндіреді.
Экономиканы ірілендіру (глобализация) жағдайындағы негізгі қиындықтар
Әлем экономикасының ірілендірілуі мен өзара тәуелділіктің күшеюі Қазақстанды бірқатар жүйелі қиындықтармен беттестіріп отыр. Олар экономиканың құрылымы, ішкі нарықтың ауқымы және басқару сапасы сияқты бірнеше деңгейде қатар көрінеді.
Түйінді мәселелер
Шикізатқа бағытталу
Қосылған құны жоғары салалардың үлесі төмен болып қалып отыр.
Әлемдік экономикамен интеграцияның әлсіздігі
Халықаралық өндірістік тізбектерге қатысу деңгейі жеткіліксіз.
Ел ішіндегі интеграцияның төмендігі
Салааралық және аймақаралық экономикалық байланыстар жеткілікті дамымаған.
Ішкі сұраныстың шектеулілігі
Шағын ішкі нарық жағдайында тауарлар мен қызметтерге тұтыну сұранысы әлсіз.
Инфрақұрылымның жеткіліксіздігі
Өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымның сапасы экономиканың қажеттілігіне толық сай емес.
Технологиялық мешеулік
Кәсіпорындардың техникалық және технологиялық деңгейі бәсекеге қабілеттілікке қысым түсіреді.
Ғылым мен өндіріс байланысының әлсіздігі
Ғылыми нәтижелерді коммерцияландыру және өндірісте енгізу тетіктері жеткіліксіз.
ҒЗТҚЖ шығындарының аздығы
Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарды қаржыландыру деңгейі төмен.
Басқару міндеттері мен жаңа экономика талаптарының сәйкессіздігі
Глобализация жағдайында сервистік-технологиялық экономикаға бейімделу міндеттері менеджмент жүйесінің тиімділігімен әрдайым үйлесе бермейді.
Қорытынды ой
Қазақстан үшін ұзақ мерзімді бәсекеге қабілеттілік — шикізаттық тәуелділікті төмендету, жоғары технологиялық өндірістерді қайта жандандыру, ҒЗТҚЖ-ға инвестицияны күшейту және ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты жүйелі түрде қалпына келтіру арқылы қалыптасады.