Қазақша рефераттар

Судъялардың тәуелсіздігі

Судьялардың конституциялық-құқықтық мәртебесі

Қазақстан Республикасындағы барлық соттардың судьяларының мәртебесі бірдей. Олар бір-бірінен тек өздеріне берілген өкілеттіктерінің ауқымы мен деңгейі бойынша ғана ерекшеленеді. Судьяға сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі өкілеттіктер Қазақстан Республикасының Конституциясында және тиісті конституциялық заңда белгіленген тәртіппен беріледі. Судья өз міндеттерін тұрақты негізде орындайды және сот билігін жүзеге асыратын тұлға болып табылады.

Құқықтық жағдайы және қызмет шектері

Судьялардың құқықтық жағдайы Конституциямен, конституциялық заңмен және өзге де заңдармен айқындалады. Судьяға заңда көзделмеген соттан тыс функциялар мен міндеттерді жүктеуге болмайды.

  • Судьяны қылмысқа қарсы күрес, заңдылық пен құқық тәртібін сақтау мәселелері бойынша мемлекеттік немесе қоғамдық құрылымдардың құрамына енгізуге болмайды.
  • Судьялар қызметке Конституцияға және конституциялық заңға сәйкес сайланады немесе тағайындалады және өкілеттіктерін тұрақты негізде жүзеге асырады.

Сот төрелігін жүзеге асырудағы негізгі қағидаттар

Судья заңды қолдану кезінде төмендегі конституциялық қағидаттарды басшылыққа алуға тиіс. Бұл қағидаттар әділ соттың өзегін құрайды және адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған.

  1. 1 Адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанға дейін ол кінәсіз деп есептеледі.
  2. 2 Бір құқық бұзушылық үшін ешкімді қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік жауаптылыққа тартуға болмайды.
  3. 3 Заңмен белгіленген соттылықты адамның келісімінсіз өзгертуге жол берілмейді.
  4. 4 Сотта әркім өз сөзін тыңдатуға құқылы.
  5. 5 Жауаптылықты белгілейтін немесе күшейтетін, азаматтарға жаңа міндеттер жүктейтін немесе олардың жағдайын нашарлататын заңдардың кері күші болмайды. Егер құқық бұзушылық жасалғаннан кейін ол үшін жауаптылық заңмен алынып тасталса немесе жеңілдетілсе, жаңа заң қолданылады.
  6. 6 Айыпталушы өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес.
  7. 7 Ешкім өзіне-өзі, жұбайына (зайыбына) және заңмен белгіленген шектегі жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес. Діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы куәгер болуға міндетті емес.
  8. 8 Адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген күдік айыпталушының пайдасына түсіндіріледі.
  9. 9 Заңсыз тәсілмен алынған айғақтардың заңды күші болмайды. Ешкім тек өзінің жеке мойындауы негізінде ғана сотталуға тиіс емес.
  10. 10 Қылмыстық заңды ұқсастығына қарай қолдануға жол берілмейді.

Судьяның өкілеттігі тек конституциялық заңда көзделген негіздер мен тәртіп бойынша тоқтатылуы немесе тоқтатыла тұруы мүмкін.

Судьялардың тәуелсіздігі

Судьяның тәуелсіздігі Конституциямен және заңмен қорғалады. Судьялар сот төрелігін жүзеге асыру кезінде тәуелсіз болады және Қазақстан Республикасының Конституциясы мен заңға ғана бағынады.

Ешкімнің сот төрелігін жүзеге асыру ісіне араласуға, сондай-ақ судьяға немесе алқа заседателіне қандай да бір ықпал етуге құқығы жоқ. Мұндай әрекеттер заңмен қудаланады.

  • Судья қаралған немесе қаралып жатқан сот істерінің мәні бойынша түсініктеме беруге міндетті емес.
  • Кеңесу бөлмесінің құпиясы барлық жағдайларда қамтамасыз етілуге тиіс.
  • Соттарды қаржыландыру, судьяларды материалдық қамтамасыз ету және тұрғын үймен қамту сот төрелігін толық әрі тәуелсіз жүзеге асыруға жеткілікті деңгейде республикалық бюджет есебінен жүргізіледі.

Судьяның қол сұғылмаушылығы

Судьяның тәуелсіздігі, сонымен қатар, оның қол сұғылмаушылығымен нақтыланады. Судьяны қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыс жасаған жағдайларды қоспағанда, тұтқынға алуға, күштеп әкелуге, сот тәртібімен әкімшілік жаза қолдануға болмайды.

Судьяға қатысты қылмыстық істі Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры ғана қозғай алады: бұл үшін Жоғары Сот Кеңесінің қорытындысына негізделген Қазақстан Республикасы Президентінің келісімі талап етіледі, ал Конституцияның 55-бабы 3-тармақшасында көзделген жағдайларда — Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының келісімі қажет.

Судьяға Қазақстан Республикасы Президенті белгілеген тәртіппен куәлік беріледі.

Тәуелсіздік кепілдіктері

Судьялар сот төрелігін жүзеге асырған кезде дербес болады және ешкімнің еркіне ықтиярсыз бағынбайды; олар тек Конституцияға және өзге де нормативтік құқықтық актілерге ғана бағынады. Демек, судьялардың тәуелсіздігі заңмен қорғалады және нақты кепілдіктермен қамтамасыз етіледі.

Құқықтық жауаптылық

Судьяның сот төрелігін іске асыру жөніндегі қызметіне араласқаны үшін, сондай-ақ сотқа және судьяға ықпал етуге әрекеттенгені үшін заңда жауаптылық белгіленеді.

Процедуралық кепілдіктер

Судьяны сайлау немесе тағайындау, өкілеттігін тоқтату не тоқтата тұру тәртібі заңмен айқындалады; сондай-ақ судьяның орнынан түсу құқығы сақталады.

Әлеуметтік және материалдық қамтамасыз ету

Судьяларға мемлекет есебінен олардың мәртебесіне сәйкес материалдық жағдай жасалады және әлеуметтік қамсыздандыру қамтамасыз етіледі. Бұл кепілдіктерді нашарлатуға тыйым салынады.

Қауіпсіздік және мүлікті қорғау

Судьялар, олардың отбасы мүшелері және мүлкі мемлекеттің қорғауында болады. Тиісті органдар қауіпсіздікті қамтамасыз етуге, мүлікті сақтауға, ал өтініш түскен жағдайда — дер кезінде қажетті шараларды қолдануға міндетті.

Судьяның кәсіби қызметіне байланысты өзіне немесе мүлкіне келтірілген зиян республикалық бюджет қаражаты есебінен өтеледі. Сондай-ақ соттарды қаржыландыру, судьяларды материалдық қамтамасыз ету және тұрғын үй беру сот төрелігін толық әрі тәуелсіз жүзеге асыруға жеткілікті мөлшерде бюджет есебінен жүргізіледі.