Қазақ музыка өнері

Жоспар

I Кіріспе
II Негізгі бөлім
II.1 Қазақ кеңестік өнерінің қалыптасуы
II.2 Музыка өнері
II.2.1 Музыка өнеріне мол үлес қосқан ұлы тұлғалар
II.3 Театр өнері
II.4 Қазақ бейнелеу өнері мен қолөнер шеберлері
III Қорытынды
IV Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

Қазақстанның көркем мәдениеті Кеңес өкіметі жылдарында бірнеше рет өрлеу мен құлдырау кезеңдерін бастан өткерді. Қазан төңкерісі тұсында қазақ халқының әдебиеті мен сазгерлік мәдениетінің бай тарихы болғанымен, бейнелеу, театр және кино өнері жаңа қалыптасу сатысында еді немесе мүлде дамымаған болатын.

Көркем интеллигенцияның шығармашылығы қоғамдағы таптық және идеялық-саяси жіктелуді айқын көрсетті: таптық ұстанымдар көбіне жалпыадамзаттық құндылықтардан жоғары қойылды. Сонымен бірге Қазақстанның Орталық Азия елдерімен және Қытаймен мәдени байланыстары ұзақ уақытқа шектелді.

ХХ ғасырдың 20-жылдарының екінші жартысында кәсіби театр өнері мен ұлттық бейнелеу өнері қалыптаса бастады. Әнші Әміре Қашаубаев Парижде және Германияның Майндағы Франкфурт қаласында концерт залдарында табысты өнер көрсетті.

Қазақ кеңестік өнерінің қалыптасуы

Кеңес өкіметінің орнауы коммунистік идеологияға сай шығармашылыққа кеңістік ашты. Орынбор, Алматы, Ақмола, Семей, Петропавл, Орал, Қостанай және өзге де қалаларда клубтар мен халық үйлері құрылды. Қазақ және орыс тілдерінде хор, драма, әдебиет үйірмелері, халық театрлары ұйымдастырылды.

Фольклорды жинау және зерттеу

Халықтық музыка жүйелі түрде зерттеле бастады. Этнограф әрі сазгер А.В. Затаевич 2300-ден астам халық әндері мен күйлерін жазып алып, «Қазақ халқының 1000 әні» және «Қазақ халқының 500 әні мен күйі» жинақтарын жариялады.

Халықаралық танылу

1925 жылы Парижде өткен дүниежүзілік көрмедегі өнер шеберлері жарысында Қазақстан өкілдері Одақ халықтары атынан қатысып, екінші орын алды.

Театр өнері

1926 жылдың қаңтарында Қызылордада ұлттық қазақ театры ашылды. Оның бастауында Е. Өмірзақов, С. Қожамқұлов, Қ. Бадыров, Қ. Жандарбеков, Қ. Қуанышбаев, Ә. Қашаубаев, И. Байзақов және басқа да өнер қайраткерлері тұрды. Театрды дарынды драматург әрі режиссер Жұмат Шанин басқарды.

Алғашқы қойылымдар

Сахнадағы алғашқы шығарма — М. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасы.
Ғ. Мүсіреповтің «Қозы Көрпеш — Баян сұлуы» және М. Әуезов пен Л. Соболевтің «Абай» пьесаларының қойылуы — театр өміріндегі ірі оқиғалар.

Классика және кеңею

Театр әлем әдебиетінің классиктерін де сахналады: Н. Гогольдің «Үйлену», «Ревизор» пьесалары, В. Шекспирдің «Оттелосы». 1937 жылы театрға Қазақ академиялық драма театры атағы берілді. 1930-жылдары Семей, Ақтөбе, Шымкент, Петропавл, Қарағанды қалаларында жаңа театрлар ашылды. 1933 жылы Алматыда ұйғыр музыкалық-драма театры, 1937 жылы Қызылордада корей театры ұйымдастырылды.

Кино өнерінің бастау алуы

Қазақстан кино өнері 1930-жылдардан бастау алды. Алматыда «Шығыскино» тресінің бөлімшесі жұмыс істеп, деректі және дыбыссыз көркем фильмдер түсірді. 1934 жылы хроникалы фильмдер студиясы құрылды. 1938 жылы «Ленфильм» қазақтың тұңғыш дыбысты фильмі — «Амангелді» картинасын шығарды.

Музыка өнері

Кеңес дәуіріндегі қазақ музыка мәдениетінде пайда болған еуропалық жанрлар да эпикалық дүниетанымнан алшақтай қойған жоқ. Опера, симфония, сахналық қойылымдардың мазмұны халыққа жақын эпостық шығармалардан өрбіді. Әр жанр өз заңдылықтарын сақтай отырып, эпостың тұтас мазмұнын емес, көбіне негізгі проблема мен нақты ситуацияны іріктеп алды; кейде эпоста аса айқын берілмейтін психологиялық сәттер опера, балет және спектакльдерде тереңдетіліп, жаңа қырынан ашылды.

Эпостық негізге сүйенген туындылар

Мысал ретінде Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек», «Ер Тарғын» операларын, Е. Рахмадиевтің «Алпамыс» операсын, Ғ. Жұбанованың «Еңлік-Кебек» сахналық туындыларын, сондай-ақ «Қыз Жібек» көркем фильмін және осы сюжеттерге жазылған симфониялық, фортепианолық циклдер мен спектакльдерді атауға болады.

Дәстүрлі музыкалық орта

Қазақ халқының музыкалық мәдениеті ежелден қалыптасқан: күміс көмей, жезтаңдай әншілер мен дәулескер күйшілер дәстүрі ұрпақтан ұрпаққа жалғасып отырды. Ән мен аспаптық музыканың тарихи дамуын тану бүгінгі жастарға рухани тәрбие беруде маңызды.

Ұлы күйшілер мен әнші-композиторлар

Құрманғазы
Дәулеткерей
Тәттімбет
Дина
Сүгір
Біржан, Мұхит, Естай, Нартай
Жаяу Мұса, Майра
Жамбыл, Кенен, Әміре Қашаубаев

Институционалдық даму және ірі оқиғалар

1934 жылы қаңтарда Қазақ мемлекеттік музыка театры ашылды. Сол жылы А. Қ. Жұбанов Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік оркестрін құрды. 1936 жылы Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы ашылды.

1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнерінің алғашқы онкүндігінде Қазақстан өнері өскенін көрсетті: «Қыз Жібек», «Жалбыр» опералары қойылып, әнші Күләш Бәйсейітоваға КСРО халық әртісі атағы берілді.

1939 жылы Композиторлар одағының ұйымдастыру комитеті құрылды. 1944 жылы Алматыда қазақ консерваториясы ашылды. Соғыстан кейін қаһармандық тақырыптағы опералар пайда болды: Брусиловский мен Төлебаевтың «Амангелді», Төлебаевтың «Біржан–Сара» опералары музыка өміріндегі елеулі оқиғаларға айналды.

Музыка өнеріне мол үлес қосқан ұлы тұлғалар

Әміре Қашаубаев (1886–1934)

Әміре Қашаубаев — қазақтың атақты әншісі. Ол Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы әкімшілік бөлініс бойынша) Абыралы өңіріндегі Дегелең тауы алабында дүниеге келген. Кедей шаруа отбасында өсіп, жастайынан әншілік өнерімен көзге түсіп, ел аралап өнер көрсетті. Сәтмағамбет, Ғазиз, Жаяу Мұса, Қали Байжанов, Майра Уәлиқызы сияқты әншілермен танысып, өнерін шыңдай түсті.

1924 жылы Семейде өткен өнерпаздар байқауында Қали Байжановпен бірге бас жүлдеге ие болды. 1925 жылы Париждегі Дүниежүзілік көрмеде өткен этнографиялық концертте екінші орын алып, күміс жүлдеге ие болды. Кейін Мәскеуде және Германия қалаларында концерттерге қатысып, қазақтың әншілік өнерін әлемге танытты.

А.В. Затаевич Әміренің орындауынан «Балқадиша», «Дударай», «Бес қарагер» және басқа да әндерді нотаға түсірді. Әміренің өнерін А.В. Луначарский, сондай-ақ М. Әуезов, С. Сейфуллин, И. Байзақов, Ә. Марғұлан, Ж. Елебеков, А. Жұбанов, Қ. Жандарбеков сияқты тұлғалар жоғары бағалаған.

Әміре 1926 жылы Қызылордада ашылған театр труппасына қабылданып, «Еңлік-Кебек» қойылымында Жапал рөлін ойнады. Кейін «Қаракөз», «Бәйбіше-тоқал», «Айман-Шолпан» спектакльдерінде әртүрлі образдарды сомдады. 1934 жылы Абай атындағы Қазақ опера және балет театрына ауысты. Өмірінің соңында ауыр науқасқа ұшырап, қапыда қайтыс болды.

Күләш Бәйсейітова (1912–1957)

Күләш Бәйсейітова 1912 жылы Верный қаласында (қазіргі Алматы) дүниеге келді. 1928 жылы Қазақ драма театры Қызылордадан Алматыға көшкеннен кейін, Күләш 1929 жылдан осы театрда еңбек етті. Ол спектакльдерде де, концерттерде де өнер көрсетті. Көп ұзамай оның табиғи дауысы — жіңішке колоратуралық сопрано екені анықталып, кәсіби вокалистермен бірлесіп даусын қалыптастыру бағытында жұмыс жүргізілді.

«Қазақтың бұлбұлы»

1933 жылы «Айман-Шолпан» қойылымынан кейін әншінің үлкен жетістіктері айқын көрінді. Ел ішінде оған «қазақтың бұлбұлы» деген атақ берілді. 1934 жылы Қазақ КСР-іне еңбек сіңірген әртіс атағын алды.

Операдағы тарихи белес

Е. Брусиловскийдің тұңғыш қазақ операсы «Қыз Жібек» қойылымы қазақ музыка мәдениеті үшін ірі тарихи оқиға болды. Опера әуеніне 50-ден астам халық әндері мен күйлері енгізілді, ал алғашқы орындаушылар репертуарды таңдауға тікелей атсалысты.

Мәскеудегі онкүндік және жоғары бағалау

1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ өнері декадасында Күләш сомдаған Қыз Жібек бейнесі тыңдарманды таңғалдырды. Белгілі орыс әншісі В. Барсова оның дауысын ерекше атап, «қазақтың бұлбұлы» атағы әділ екенін айтқан. 24 жасында Күләшке КСРО халық әртісі атағы берілді.

Күләштің дарыны көп қырлы болды: ол концерттік және опералық қазақ әншілік өнерінің кәсіби деңгейде қалыптасуына жол ашты. Оның репертуарында қазақ халық әндерімен қатар әлем халықтарының әндері де кең орын алды. Еңбегі жоғары бағаланып, екі мәрте КСРО Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанды (1948, 1949).

Есте қалған партиялар

Халық жадында Күләш сомдаған Қыз Жібек, Хадиша, Ақжүніс, Ажар, Сара бейнелері сақталды. Ол ұлттық ән салу мәнерін классикалық мектеппен табиғи сабақтастыра отырып, қазақ тыңдарманына классикалық операдағы әйел бейнелерін жақындатты.

Ахмет Жұбанов (1906–1968)

ХХ ғасырдағы қазақ музыка мәдениетінде А. Жұбановтың үлесі тимеген сала кемде-кем. Ахмет Қуанұлы өзінің саналы ғұмырын елдің музыка мәдениетін қалыптастыруға, жүйелеуге және көркейтуге арнады. Ол музыкалық фольклористика, қазақ музыкатануы, Қазақстан Композиторлар одағы, кәсіптік музыкалық білім беру ісінің өркендеуіне ықпал етті.

Оркестр идеясы

Жұбанов қазақ мәдениетіне жаңа форма — қазақ халық аспаптар оркестрін енгізді. Бүгінде бұл ұжым Құрманғазы атындағы Қазақтың мемлекеттік академиялық халық аспаптар оркестрі ретінде кеңінен танымал.

Фольклорды нотаға түсіру

Ол мыңнан астам ән мен күйді жинап, нотаға түсірді; халық композиторлары жөніндегі деректерді ел аузынан жинап, ғылыми мақалалар мен еңбектерге арқау етті.

Білім жолы және ұйымдастырушылық қызмет

Ахмет Қуанұлы Ақтөбе өңірінде дүниеге келген. Әкесінен ерте айырылған оған ағасы Құдайберген Жұбанов айрықша қамқорлық жасайды. 1929 жылы Ленинградқа бірге аттанып, Ахмет консерваторияда оқып, кейін аспирантураға түседі. Алматыда музыкалық-драма техникумы ашылғанда оқу бөлімін басқаруға шақырылып, халық музыкасын үйрету кабинетін және аспаптарды жетілдіретін шеберхананы ұйымдастырды. Сондай-ақ 11 домбырашы-студенттен құралған ансамбль құрып, кейін оркестрдің шығармашылық өзегіне айналған бастаманы қалыптастырды.

Композиторлық қыры

А. Жұбанов аспаптық және вокалдық шығармалар, хорлар, опералар, драмалық спектакльдер мен кинофильмдерге арналған музыкалар жазды. Оның «Ария», «Романс», «Көктем» сияқты туындылары әртүрлі аспаптарда орындалып келеді.

Қазақ бейнелеу өнері мен қолөнер шеберлері

Жергілікті ұсталар, шеберлер мен зергерлер дайындаған бұйымдар әр кезеңде көрмелер арқылы жұртшылыққа таныстырылды. Ауыл зергерлерінің сақина, сырға, алқа, белдік, білезік, жүзік сияқты әшекейлерді көркемдеп жасауы кең тарады. Қазақ ауылында мұндай шеберлер ерекше құрметке ие болды, алайда сәнді бұйымдарды кедейлердің сатып алуға мүмкіндігі жиі жете бермейтін.

Танылу географиясы

Қазақтың қолөнер және зергерлік бұйымдары тек Қазақстанда ғана емес, Ресейде де белгілі болды, тіпті шетелге де танылды. 1868 жылы Париждегі дүниежүзілік көрмеде қазақ зергерлік өнерінің туындылары мен ұлттық киімдер көрсетілді.

Музыкалық аспаптардың көрмелері

Қазақ музыкалық аспаптары 1872 жылы Мәскеуде өткен көрмеде жұртшылық назарына ұсынылды. Бұл ұлттық мәдениеттің материалдық және рухани қырлары қатар өрістегенін айғақтайды.

Қорытынды

Кеңес дәуірінде Қазақстанның көркем мәдениеті күрделі, кейде қайшылықты жолдан өтті: бір жағынан, кәсіби театр, музыка, кино және көркемөнер институттары қалыптасты; екінші жағынан, идеологиялық шектеулер шығармашылық бағыттарға ықпал етті. Соған қарамастан, ұлттық дәстүр мен фольклорға сүйенген жаңа жанрлар орнығып, қазақ өнері халықаралық деңгейде танылды.

Әміре Қашаубаев, Күләш Бәйсейітова, Ахмет Жұбанов сияқты тұлғалардың еңбегі қазақ мәдениетінің кәсіби арнаға түсуіне және әлемдік мәдени кеңістікке шығуына берік негіз қалады.

Пайдаланылған әдебиеттер

Берілген мәтінде нақты библиографиялық тізім көрсетілмеген. Егер дереккөздердің атауы мен авторлары болса, осы бөлімге толық форматта енгізуге болады.