Қазақша рефераттар

Ақша қаражаттарының орталықтандырылған қорын қалыптастыру мен пайдалануын бақылау

Мемлекеттік бюджеттің қоғамдық рөлі

Құндылық бөлудің айрықша аумағы ретінде мемлекеттік бюджет ерекше қоғамдық міндет атқарады: ол жалпы мемлекеттік мүдделерді қаржыландыруға қызмет етеді. Бюджет қаражаты арқылы өндірісті дамыту мен кеңейту шығыстары, ғылыми-техникалық прогресс, қоғамдық өндірістің салалық және аумақтық құрылымын жетілдіру шаралары қаржыландырылады. Сонымен бірге білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік сала сияқты ұжымдық шығындар және өзге де қоғамдық қажеттіліктер қамтамасыз етіледі.

Неге «айрықша аумақ»?

Бюджет арқылы жалпы ішкі өнімнің бір бөлігі орталықтандырылып, қоғамдық мақсаттарға бағытталады. Бұл үрдіс тауар-ақша қатынастарымен байланысты болғанымен, құндылықтың қозғалысы тауар нысанындағы өнім айналымынан белгілі деңгейде дараланады.

Қай салаларға әсер етеді?

Экономика салаларына, аумақтарға, экономика секторларына және қоғамдық қызметтің әртүрлі бағыттарына. Бюджет — елдің даму басымдықтарын ақша ресурстарымен бекітетін шешуші тетік.

Бюджеттік бөлудің ерекшелік белгілері

Бюджет құндылықты бөлудің ерекше аймағы ретінде бірқатар сипаттамалармен айқындалады. Бұл белгілер бюджеттің экономикалық мазмұнын, қоғамдағы орны мен әрекет ету шекарасын түсіндіреді.

  • Бөлулік қатынастың ерекше экономикалық формасы

    Мемлекет жалпы ішкі өнімнің бір бөлігін жинап, оны қоғамдық мүдделерді қамтамасыз етуге пайдаланады.

  • Қайта бөлу арналарының көпқырлылығы

    Ұлттық экономика салалары, аумақтар, секторлар және қоғамдық қызмет салалары арасында құндылықты қайта бөлуге бағытталады.

  • Бөлудің дербестенген кезеңі

    Жалпы қаржылық қатынастар тауар-ақша қатынастарымен тығыз байланысты болғанымен, бюджетте құндылық бөлу тауар нысанындағы ішкі өнім қозғалысымен тікелей теңестірілмейді және белгілі дәрежеде бөлек іске асады.

  • Тарихи кезеңге тәуелді пропорциялар

    Бюджеттік бөлу пропорциялары мен формалары әр кезеңде мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық даму қажеттіліктері мен міндеттемелеріне қарай айқындалады.

  • Қаржы жүйесінің өзге буындарымен өзара байланыс

    Бюджеттік бөлу басқа тізбектермен тығыз байланыста болғанымен, бастапқы сипатқа ие: ол құндылық құрылымына және әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі бағыттарын ақшалай қамтамасыз етуге тікелей ықпал етеді.

Бюджеттік қор: мәні және қозғалысы

Мемлекеттік бюджет өндірістік қатынастарға негізделеді және материалдық-құндылық нысаны бар: бюджеттік қатынастардың материалдық көрінісі — орталықтандырылған ақша қаражаттары қоры, яғни бюджеттік қор.

Анықтама

Бюджеттік қор (бюджет ресурстары) — мемлекетке оның жалпы мемлекеттік функцияларын орындау үшін арналған, құндылық бөлу сатыларынан өткен қоғамдық өнім мен ұлттық табыс қозғалысының белгілі бір бөлігі.

Бюджеттік қорды қалыптастыру және пайдалану құндылықты бөлу мен қайта бөлуге байланысты қозғалыс процесін көрсетеді. Қоғамдағы нақты экономикалық үрдістер мемлекеттің жинайтын және жұмсайтын қаражат көлемі арқылы айқын көрінеді.

Экономикалық және ұйымдастырушылық формалар

Бюджеттік іс-әрекет мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорын қалыптастыру мен пайдалануға байланысты жүргізіледі және ол ерекше экономикалық әрі ұйымдастырушылық формалар арқылы іске асады.

Экономикалық формалар

Жалпы ішкі өнімді құндылық тұрғысынан бөлу процесінің қырларын объективті көрсететін екі негізгі санат: кірістер және шығыстар.

  • Кіріс — бюджеттік ресурстарды қалыптастыруды қамтамасыз етеді.
  • Шығыс — жалпы мемлекеттік функцияларды қаржыландыруға ресурстарды бөледі.

Ұйымдастырушылық формалар

Кірістердің түсу түрлері, олардың көлемін айқындау әдістері, бюджет тапшылығын және шығыстар көлемін есептеу тәсілдері. Бұл — мемлекет арнайы заңнамалық актілер арқылы реттейтін бюджеттік қатынастардың нақты формалары.

Барлық ұйымдастырушылық және экономикалық формалар жоспарлы түрде жүргізіледі, өйткені шаруашылық қызметтің әртүрлі меншік нысандарында болжамдау және жоспарлау қажеттілігі сақталады.

Бюджет — негізгі қаржы жоспары

Мемлекеттің орталықтандырылған ақша қорының қозғалысы тұрақты бюджеттік байланыстарға сүйеніп, арнайы қаржы құжатында — бюджетте көрініс табады. Онда бюджеттің экономикалық мазмұнын құрайтын бөлу процестері толық қамтылады: бюджет бір жағынан өзге салалардың қаржы жоспарларына сүйенсе, екінші жағынан сол жоспарлардың қалыптасуына ықпал етеді.

Бюджеттік-салық саясаты

Мемлекеттің бюджеттік-салық саясаты қаржы жоспары — бюджет арқылы іске асырылады. Бұл саясат халықтың тұрмыс деңгейін көтеруге және экономикалық дамуды қамтамасыз етуге бағытталады; сонымен қатар жұмыссыздықты азайту және инфляциялық қысымды тежеу сияқты міндеттерді шешуге қызмет етеді.

Негізгі құралдар

Бюджет тарапынан басты басқару құралдары ретінде мемлекеттік кірістер мен мемлекеттік шығыстар қарастырылады.

Материалдық өндірістің дамуын ынталандыруда да мемлекеттік бюджеттің рөлі жоғары: бюджет қаражаты жеке шаруашылық субъектілерінің де, тұтас ұлттық шаруашылықтың да негізгі қорлары айналымын қамтамасыз етуге бағытталуы мүмкін.

Функциялар және әрекет ету шекарасы

Мемлекеттік бюджеттің экономикалық маңызы жалпы қаржы жүйесіне тән қасиеттермен сипатталады. Сол себепті бюджет те қаржы жүйесі сияқты бөлу және бақылау функцияларын атқарады. Алайда бюджет өзіне ғана тән бірқатар негізгі функциялар арқылы нақтыланады.

Бюджетке тән негізгі функциялар

  • Ұлттық табысты қайта бөлу
  • Әлеуметтік саясатты қаржымен қамтамасыз ету
  • Экономиканы реттеу және ынталандыру
  • Орталықтандырылған қордың қалыптасуы мен пайдаланылуын бақылау

Маңызды қағида

Бөлу мен бақылау бір-бірінен оқшау емес: олар бір мезгілде, өзара байланыста іске асады және бюджеттік қатынастың барлық жақтарын қамтиды.

Бөлу функциясының мазмұны

Бөлу функциясы қоғамдық қызмет салалары, аумақтар және экономика салалары арасында қаржы ресурстарын қайта бөлу арқылы көрінеді. Материалдық өндіріс кәсіпорындарының ресурстарының бір бөлігі алынып, кейін өндірістік емес сала (мысалы, білім беру, денсаулық сақтау) мекемелерін бюджеттік қаржыландыру жүзеге асырылады. Осы арқылы ұлттық табысты пайдаланудың құрылымы қалыптасады.

Қазіргі жағдайда түсімдердің едәуір бөлігі мемлекеттік сектордан келсе де, жалпымемлекеттік қажеттіліктерді өтеуге жеке кәсіпкерлер мен мемлекеттік емес сектор субъектілерінің қаражаты да тартылады.

Бақылау функциясының мазмұны

Бақылау функциясының негізі — бюджеттік түсімдер мен шығыстар көрсеткіштері арқылы ресурстар қозғалысын қадағалау. Мысалы, салықтар мен төлемдердің уақытында немесе толық түспеуі кейбір салаларда даму қарқынының төмендегенін көрсетуі мүмкін. Ал жоспарланған қаражат толық игерілмесе, бұл белгілі бір салаларда экономикалық конъюнктураның жеткіліксіздігін аңғартады.

Қазіргі жағдайда бақылау функциясы ақпараттық жүйелер, автоматтандырылған құралдар, қаржылық есептілік және компьютерлік өңдеу арқылы едәуір күшейеді.

Функциялардың объективті сипаты және «шекара» ұғымы

Бюджет категориясы объективті болғандықтан, оның функциялары да объективті. Дегенмен бұл мүмкіндіктер тек бюджеттік қатынастар жүзеге асатын қоғамдық қатынастар саласында және нақты іс-әрекет арқылы көрінеді. Сондықтан бюджеттің әрекет ету шекарасы мемлекеттің даму деңгейіне, экономиканың құрылымына және бюджеттік механизмнің қалай құрылғанына тәуелді.

Қорытынды функциялар жиынтығы

  • Нарықтан тыс қызмет көрсету
  • Кірістерді қайта бөлу
  • Мемлекеттік реттеу
  • Мемлекеттік бақылауды іске асыру

Бюджеттік механизм және мемлекетті басқару құралы ретіндегі бюджет

Мемлекеттік бюджет болашақ және ағымдағы әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешуде белсенді қолданылады. Мемлекет бюджетті ұйымдастырушылық функциясын іске асырудың маңызды құралы ретінде пайдаланып, оны экономиканы басқарудың ықпалды тетігіне айналдырады.

Неге бұл рөл «объективті түрде» айқындалады?

  • Экономикалық байланыстарды жалпы реттеу барысында бюджеттік қатынастар негізгі қаржы құжаты арқылы жүзеге асырылады.
  • Бюджеттің бөлу табиғаты оны қоғамдық өндіріске әсер ететін маңызды экономикалық құрал ретінде қолдануға мүмкіндік береді.

Бюджеттік механизм — бюджеттік саясатты нақты іске асыратын құралдар жүйесі. Оның құрылымдық буындары мен элементтері әртүрлі міндеттерді орындаса да, өзара байланысқан біртұтас жүйе ретінде қызмет етеді.

Экономикаға әсері: сандық және сапалық қырлары

Мемлекеттік бюджет арқылы бөлінетін қаржы ресурстары қоғамдық өндіріске екі қырынан әсер етеді: сандық және сапалық.

Сандық әсер

Әсер бюджет арқылы қайта бөлінген ресурстардың көлемі, үйлесімдері және деңгейі арқылы көрінеді. Мемлекеттің қаржы ресурстарының жиынтық мөлшері жиынтық қаржы балансында көрсетілуі мүмкін; оған бюджеттік жүйе ресурстарымен бірге Ұлттық қор ресурстары және әртүрлі меншік нысанындағы шаруашылық субъектілерінің ресурстары кіреді.

Сапалық әсер

  • Мемлекет бюджеттік қаражат салымының басым бағыттарын айқындайды.
  • Қаражатты қосымша ынталандыру ретінде пайдаланып, оны жұмылдыру және экономикалық өсуді қолдау тәсілдерін қолданады.
  • Өндіріс тиімділігін арттыруға бағытталған тетіктерді күшейтеді.

Бюджеттің қаржы жүйесіндегі орны

Біріншіден, бюджет қаржы жүйесінің басқа буындарынан қоғамның экономикалық және әлеуметтік дамуының негізгі бағыттарына жұмсалатын қоғамдық өнім құнының бір бөлігінің айналымымен байланысты қатынастар кешенін кең ауқымда бейнелеуімен ерекшеленеді. Бұл мемлекетке ел көлемінде құндық бөлу процестерін орталықтандырып басқаруға мүмкіндік береді.

Екіншіден, бюджет кірістер мен шығыстардың өзге баланстарымен, қаржы жоспарларымен, несиелік және кассалық жоспарлармен тығыз байланысты.

Үшіншіден, бюджетті қалыптастыру барысында макроэкономикалық, қаржылық және өндірістік көрсеткіштер талданып, қаржы-несие жүйесінің барлық буындарының байланыстары үйлестіріледі; әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері қаржы және несие ресурстарымен негізді түрде сәйкестендіріледі.

Жалпымемлекеттік бақылау қаржылық бақылау нысанында іске асырылады және мемлекеттің экономикалық әрі қаржылық саясатын жүзеге асырудағы ықпалды құрал болып табылады. Қоғамдық өндіріс ауқымы ұлғайған сайын ақша қаражаттарын уақытында қалыптастыру мен тиімді пайдалануды бақылаудың маңызы арта түседі.