Айналымның қаражат көзі
Айналым қаражатының ауыспалы айналымы
Айналым қаражаты үнемі қозғалыста болады. Бір өндірістік кезең ішінде ол үш сатыдан тұратын ауыспалы айналымнан өтеді. Бұл қозғалыс кәсіпорындағы өндірістің үздіксіздігін қамтамасыз ететін негізгі қаржылық тетік болып саналады.
1-саты: Ақша қаражаты → өндіріс қорларын сатып алу
Бірінші сатыда кәсіпорын ақша қаражатын еңбек заттарын (шикізат, материалдар және т.б.) сатып алуға, жеткізушілердің шоттарын төлеуге жұмсайды. Осы кезде айналым қорлары айналыс аясынан өндіріс саласына өтеді.
2-саты: Өндірістік қорлар → өндіріс процесі → дайын өнім
Екінші сатыда алынған айналым қорлары өндіріс процесіне тікелей қатысады: әуелі өндірістік босалқы қорларға және шала фабрикаттарға, кейін аяқталған өндіріс нәтижесі ретінде дайын өнімге айналады.
3-саты: Дайын өнімді сату → қайтадан ақша нысаны
Үшінші сатыда дайын өнім сатылады. Нәтижесінде айналым қорлары өндіріс саласынан айналыс аясына қайта оралып, ақшалай нысанға келеді. Бұл қаражат қайтадан өндіріс ресурстарын сатып алуға жұмсалып, жаңа ауыспалы айналым басталады.
Ауыспалы айналымның сызбасы
А – Қ… Ө… Д – А1
А
шаруашылық субъектісін авансылайтын ақша қаражаты
Қ
өндіріс құралдары (материалдар, шикізат және т.б.)
Ө
өндіріс процесі
Д
дайын өнім
А1
өнімді сатудан түскен ақша және оған қосылған пайда
Айналым қаражаттарын қалыптастыру көздері
Кәсіпорын алғаш құрылған кезде айналым қаражаты жарғылық капиталдың бір бөлігі ретінде қалыптасады. Бұл қаражат өндірістік босалқы қорларды сатып алуға жұмсалып, кейін дайын өнім қоймаға түседі және тұтынушыларға жөнелтіледі. Төлем түскенге дейінгі кезеңде кәсіпорында айналым қаражатына уақытша тапшылық пайда болуы мүмкін.
Тапшылық деңгейі тек салынған қаражат көлеміне ғана емес, алдағы есеп айырысулардың мөлшеріне де байланысты; ол жыл ішінде түрлі себептермен өзгеріп отырады. Сондықтан кәсіпорын айналым қаражатын қалыптастыруда қосымша көздерге сүйенеді: орнықты пассивтер, кредиторлық берешек, банк несиелері және басқа да қарыз көздері.
Орнықты пассивтер деген не?
Орнықты пассивтер — кәсіпорын айналымда тұрақты түрде пайдаланатын, бірақ меншік құқығына жатпайтын пассивтер. Олар тәжірибеде айналым қаражатының бір бөлігі ретінде қолданылып, қысқа мерзімді қаржылық «бос орындарды» жабуға көмектеседі.
- жалақы бойынша ең аз ауыспалы берешек және әлеуметтік аударымдар (әлеуметтік сақтандыру, зейнетақы қоры, медициналық сақтандыру, жұмыспен қамту қорлары);
- фактурасы келіп түспеген жеткізушілер бойынша берешек және акцептелген есеп айырысу құжаттары негізіндегі берешек;
- тапсырыс берушілерден алынған аванстар және өнім үшін ішінара төлемдер бойынша берешек;
- кейбір салық түрлері бойынша бюджетке берешек.
Бұдан бөлек, айналым қаражатын толықтырудың қосымша көзі ретінде пайда есебінен құрылған арнаулы қорлардың уақытша пайдаланылмаған қалдықтарын да қарастыруға болады.
Жылдамдыққа әсері: артық пен тапшылықтың салдары
Артық айналым қаражаты
Кәсіпорын капиталының бір бөлігі әрекетсіз қалып, кіріс әкелмейді. Яғни ресурстар тиімді пайдаланылмайды.
Айналым капиталының жетіспеуі
Шаруашылық айналымының жылдамдығы баяулап, өндірістік процестің қарқыны тежеледі, төлем қабілеттілігіне қысым түседі.
Ауыспалы айналым процесінде айналым қаражаты қандай көздерден қалыптастырылғаны көбіне ажыратылмайды. Дегенмен, қалыптастыру жүйесінің өзі айналымды жеделдетіп немесе баяулатып, жалпы қаржылық тиімділікке ықпал етеді.
Көздер құрылымы: меншікті, қарыз және қосымша тартылған
Нарық жағдайы үнемі өзгеретіндіктен, кәсіпорынның айналым қаражатына сұранысы да тұрақты болмайды. Практикада қажеттілікті тек меншікті көздер есебінен толық жабу әрдайым мүмкін емес. Көп жағдайда қарыз қаражатты тиімді пайдалану айналым қаражатын басқарудың маңызды міндетіне айналады.
Айналым қаражатын қалыптастыру көздерінің құрамы мен құрылымы (4-кесте)
Төменде негізгі көздер үш топқа бөлініп берілген: меншікті, қарыз және қосымша тартылған.
| Меншікті көздер | Қарыз көздер | Қосымша тартылған көздер |
|---|---|---|
|
|
|
Қашан және не үшін қарыз қаражат қажет болады?
Әдетте кәсіпорынның айналым қаражатына ең аз қажеттілігі меншікті көздер есебінен жабылады: пайда, жарғылық капитал, резервтік капитал, жинақтау және мақсатты қаржыландыру қорлары. Алайда бірқатар объективті себептерге байланысты (инфляция, өндіріс көлемінің ұлғаюы, клиенттердің төлемді кешіктіруі және т.б.) уақытша қосымша айналым қаражаты қажет болуы мүмкін.
Мұндай жағдайда қаржымен қамтамасыз ету үшін банк және коммерциялық кредит, қарыз, инвестициялық салық кредиті, қызметкерлердің инвестициялық жарналары және облигациялық қарыз сияқты құралдар тартылады.
Қысқа мерзімді банк несиесі
Уақытша мұқтаждық туындаған кезде айналым капиталына қосымша қажеттілік көбіне екінші деңгейлі банктердің қысқа мерзімді несиелері арқылы өтеледі. Мұнда несиенің қайтарымдылығы және материалдық құндылықтармен қамтамасыз етілуі қатаң тексерілгеннен кейін ғана қаржыландыру беріледі.
Қорытынды
Кәсіпорынның жыл бойындағы айналым капиталына қажеттілігі біркелкі болмайды. Сондықтан айналым капиталын толықтай меншікті көздер есебінен қалыптастыру әрдайым дұрыс шешім емес: белгілі бір кезеңдерде артық айналым капиталы пайда болып, қаражаттың тиімсіз «тұрып қалуына» әкелуі мүмкін. Тиімді басқару — қажеттілікті уақтылы бағалап, меншікті және қарыз көздердің оңтайлы үйлесімін табу.