Гвиан таулы қыраты мен ойпаты туралы қазақша реферат
Географиялық орны және жер бедері
Биіктігі 2700 м-ге дейін жететін Гвиан таулы қыраты Льянос-Ориноко мен Амазония ойыстарының аралығында орналасып, Оңтүстік Америкалық платформаның солтүстік антиклизинасы аясында қалыптасқан. Аймақ рельефінің басты ерекшелігі — ежелгі кристалдық негіздің үстіндегі мезозойлық құм жамылғысының әркелкі шайылуы нәтижесінде пайда болған кең пенеплендер мен қатты тілімденген массивтер.
Неге сарқырамалар көп?
Өзендер қатты кристалдық жыныстарды терең кесіп өте алмай, шоңғалдар мен сатыланған арналар түзеді. Құмтасты үстірттерде су кеуекті қабаттарға сіңіп, биік жарлардан құлап, ірі сарқырамаларды қалыптастырады.
Ең танымал мысал
Құмтас массивтерінен бастау алатын сарқырамалардың биіктігі 1 км-ге дейін жетеді. Дүние жүзіндегі ең биік сарқырама — Анхель (1054 м).
Климаттық ерекшеліктер
Аймақтың климаты жыл бойы жылы әрі ылғалды. Атлантикадан соғатын пассаттар, әсіресе көктем мен қыста, мол ылғалды әкеледі. Жазда экваторлық ауа массаларының ықпалы күшейеді. Жауын-шашынның маусымдық таралуы айқын: көктем — ең ылғалды, күз — салыстырмалы құрғақ кезең.
Жауын-шашынның маусымдық айырмасы
Қысқы жауын-шашын Азор антициклонымен байланысты ылғалды пассаттардың әсерінен күшейеді. Көктемде экваторлық ауаның ылғалы қосылып, жауын-шашын шегіне жетеді. Жыл ортасына қарай оңтүстік пассаттардың ықпалы артып, күзде жауын мөлшері күрт азаяды.
- Құрғақтау айлар
- Кайеннада қыркүйек–қазан: шамамен 64 мм
- Ең ылғалды айлар
- Сәуір–мамыр: 1032 мм-ге дейін
Пайдалы қазбалар қоры
Гвиан таулы қыратының ежелгі тау жыныстары пайдалы қазбаларға бай. Мұнда темір рудасының, марганецтің, бокситтің, сондай-ақ алтын мен алмастың ірі кен орындары шоғырланған.
Темір рудасы
Серра-Иматака жотасы мен Эль-Пао ауданындағы қор көлемі 1,3 млрд тоннаға дейін бағаланады.
Алтын және алмас
Алтын мен алмас кендері, соның ішінде Эль-Кальяо маңы, аймақтың тау-кен әлеуетін арттырады.
Боксит және марганец
Қуатты үгілу қыртысында бокситтер мен марганец кездеседі. Серраду-Навиудағы марганец қорлары 25 млн тоннаға дейін, кей деректерде 80 млн тоннаға дейін жетеді.
Өсімдік және топырақ жамылғысы
Таулы қыраттың солтүстік бөлігі субэкваторлық муссондық ормандар зонасында орналасқан. Өсімдік пен топырақ жамылғысының қалыптасуына беткей экспозициясы мен литологиялық құрам ерекше әсер етеді: жел өтіндегі және ылғалды беткейлерде орман қалың өссе, «құрғақ көлеңкеде» қалған аумақтарда саванналық ландшафт басым.
Шығыс бөлігі: ең ылғалды өңір
Атлант мұхитына жақын шығыс бөлігінде жылдық жауын-шашын 2000–3500 мм-ге дейін жетеді. Мұнда шөгінді жамылғының көп бөлігі шайылып, кристалдық жоталар мен толқынданған пенеплендер ашылған. Биіктіктері көбіне 900–1300 м аралығында.
Құрғақтау беткейлер: саванна және бұталар
Алдыңғы жазықтар мен кей беткейлер салыстырмалы құрғақ болғандықтан, құмдақ немесе құмтасты-сазды латериттік топырақтар қалыптасады. Мұнда сирек орманды-бұталы формациялар, соның ішінде әлсіз чаппарро (Curatella) тәрізді өсімдіктер таралған.
Ылғалды беткейлер: мәңгі жасыл орман
Жел өтіндегі беткейлерде күлгін латериттік топырақ дамып, мәңгі жасыл ормандар қаулап өседі. Құрамы жағынан олар Амазон гилеясына жақын. Бұл ормандарда тропиктік құстар, маймылдар, құмырсқа жегіштер және басқа да гилея фаунасы кездеседі.
Гвиан ойпаты және жағалық белдеу
Гвиан ойпатында климат ұқсас: орташа айлық температураның ауытқуы шамалы (26–28°C), ал жылдық жауын-шашын көбіне 3000 мм-ден жоғары, күзде төмендейді. Таулы қырат жағалық ойпатпен бірнеше аласа сарқырама арқылы байланысады: кристалдық жазықтан ағатын өзендер төменге түскен соң жайылып, сырттан келген аллювийлі шөгінділерді қалдырады.
Тасындылардың жиналуы
Ойпат Гвиан ағысымен келген тасындылармен толығып отырады. Жағалық валдар өзен сағаларын қысып, өзеннің жайылуын күшейтеді де, кең батпақты алқаптардың қалыптасуына әсер етеді.
Шаруашылық игеру
Жағалық валдар мен кокос пальмалары белдеуінің арғы жағында батпақты шалғындар таралған. Бұл аумақтардың едәуір бөлігі өңделіп, күріш, қант қамысы және какао өсіріледі.
Ойпаттың ішкі аудандары ежелгі құмтас террасаларының қалыптасуына байланысты біртіндеп құрғақ саванна сипатына ауысады.
Орталық және оңтүстік бөліктердің айырмашылығы
Таулы қыраттың орталық бөлігі мұхиттан алыс әрі биігірек жазықтармен сипатталады. Мұнда құмды жамылғы қалдықтары жақсы сақталған, ал құрғақ және ылғалды маусымдар айқын байқалады. Соған байланысты ландшафт беткейдің экспозициясына қатты тәуелді.
Оңтүстік шеткі өңір: тік жарлар мен ерекше жыныстар
Оңтүстік бөлікте эрозияға аз ұшыраған құмтастар мен кристалдық негізге байланысты топырақтар сақталған. Олар тік қабырғалы, тегіс шыңдарды түзеді. Мысалы, Серро-Пакороимо массивінің оңтүстік қабырғасы 2200–2300 м биіктікке дейін көтеріліп, айқын «шалқайған» жар сипатын береді.
Диабазалар мен кварциттердің үгілу өнімдері құмдардың желмен ұшып кетуіне төтеп береді. Қызыл, қара, қызғылт жартастардың жасыл орманмен көмкерілуі аймақтың ең көркем көріністерінің бірі.
Жоғарғы белдеу
Биікте температура төмендеп, жел күшейгендіктен өсімдіктер сирей түседі: көбіне қисайып өскен, мәңгі жасыл аласа бұталар басым.
Өзен торы және шатқалдар
Құмтас қабаттарын кесіп өтетін өзендер 100 м-ге дейін терең шатқалдар жасайды. Ал кристалдық жыныстарда арна тереңдей бермей, шоңғал мен сарқырама ретінде сақталады.
Батыс бөлік және Ориноко–Риу-Негру ойпатына өту
Таулы қыраттың батыс бөлігі экваторлық ауа массаларының ықпалында қалып, жылына 3000 мм-ге дейін жауын-шашын алады. Бұл өңірде құмтас платолары сақталғанымен, олар жеке массивтерге тілімденіп, шығысқа қарай денудациялық-лықсымалық табанға ауысады.
Плато мен ойпаттың гидрологиялық «жастығы»
Плато беткейінде тұрақты ағыс сирек, ал массивтердің тік беткейлерінен Какета, Риу-Негру және Ориноко жүйесіне қосылатын көптеген салалар түседі. Олар екінші реттік шайынды әкеліп, кристалдық фундаментті ашып, тығыз жыныстардың қалдықтарын қалдырады.
Ориноко–Риу-Негру ойпатының «жастығы» су желілерінің реттелмеуімен білінеді: өзен арналарының толық және толық емес ұштасуы (мысалы, Касикьяре тармағы), батпақтанған ойыстар мен кедергі жоталарының қатар кездесуі соның айқын дәлелі.
«Қантты бастар» пішіндері
Ойпат жиегінде гранитті немесе диабазды оқшау шыңдар «қантты бастар» тәрізді көтеріліп тұрады; кейбірі 700 м-ге дейін жетеді.
Қалыптасу факторлары
Олар қарқынды химиялық үгілу мен беткейдің энергиялы шайылуы нәтижесінде пайда болған.
Зерттелу деңгейі
Гилея ормандары мен қуатты күлгін латериттік топырақ таралған бұл кең аймақ әлі де толық зерттеліп, игеріле қоймаған.