Балаларға аналар
Ата-ана туралы мақал-мәтелдер
Бұл жинақта ата-ана, бала тәрбиесі, туыстық байланыс, ұрпақ сабақтастығы және адам мінезі туралы халық даналығы топтастырылды. Ой салатын қысқа тұжырымдар өмірдің әр кезеңінде өз мағынасын тереңдете түседі.
Тегіңді тану, тәрбиені бағалау
- Әкесіне қарап ұлын, шешесіне қарап қызын таны.
- Әкесіне тартып ұл тумас, шешесіне қарап қыз тумас.
- Ата — анаң бар болсын, аузы-мұрны жоқ болсын.
- Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің.
- Ата-анадан жар жақын, туысқаннан мал жақын.
- Атаның құны — ананың сүті.
- Күтсең ата-анаңды, кешірер атаң қатаңды.
- Ата-ананың қарызы — ұрпақтың өмірлік парызы.
Ананың мейірімі, әкенің айбыны
- Жалғыз баласы атқа шапса, атасы ауылда тұрып-ақ тақымын қысады.
- Ана жақсылығын ауырсаң білерсің, қайын жақсылығын қыдырсаң білерсің.
- Баланың өзі болғандай, келіннің өзі келгендей.
- Ата-ананың қадірін балалы болғанда білерсің; ағайынның қадірін жалалы болғанда білерсің.
- Ақ шашты ана: «Жастығым — балам» дейді. Ақылды бала: «Ай-күнім — анам» дейді.
- Ана алдында — құрмет, ата алдында — қызмет.
- Малды баққан өсірер, баланы тапқан өсірер.
- Мейірімі мол ананың жүрегі жылы, қолы кең. Кең пейілді атаның жүзі жылы, жолы кең.
- Ақ жаулығы ананың — ақ көрпесі баланың.
- Ағайын — алтау, ана — біреу.
- Ана алақанының аясы — ақ шынардың саясы.
- Анадан артық дос бар ма? Ашудан жаман қас бар ма? Жиырма бестен жақсы жас бар ма? Қымыздан тәтті ас бар ма?
- Ананың сүті — бал, баланың тілі — бал.
Тәртіп, мінез және орта
- Бала тентек болатыны — үйінен, ер тентек болатыны — биінен.
- Көне киім жаңаны сақтайды, кәрі кемпір баланы сақтайды.
- Ананың сүйген жері: отқа күймейді, оқ та тимейді.
- Ананың ойы — ұяда, баланың ойы — қияда.
- Жетімге жеті бидай да тамақ.
- Анаңа ауыр сөз айтпа, атыңа ауыр жүк артпа.
- Ана сүтін ақтамағанды ешкім мақтамайды.
- Балапанды торғайлар өрт болмасын тілейді; балаларға аналар дерт қонбасын тілейді.
- Баласыз ана — гүлсіз алма.
- Әзілің жарасса, атаңмен ойна.
- Ата — балаға сыншы.
- Ата баласының ат меңіндей белгісі болады.
- Атаңа не қылсаң, алдыңа сол келер.
- Ілгері басатын жасты кері тартқан кәрі қайтарады.
- Үлкен бастар, кіші қостар.
- Атасы жоқ — мас жетім, анасы жоқ — қас жетім.
- Итпен ойнасаң — үрерсің, баламен ойнасаң — күлерсің.
Бала болмысы, өсудің сыны
- Ат болатын құлынның бауыры жазық келер, адам болатын баланың маңдайы жазық келер.
- Жылайын деген баланың үш күн бұрын көзі қышиды.
- Нар баласын қарпып сүйер.
- Алты жасар бала атқа мінсе, алпыстағы шал алдынан шығып атын ұстар.
- Балалы үйрек көлден кетпес, балалы жесір елден кетпес.
- Болатын елдің баласы бірін-бірі: «Батыр!» дер. Болмайтын елдің баласы бірін-бірі: «Қатын!» дер.
- Ашаршылықты көп көрген өзі тоймай «мә» демес; жетімдікті көп көрген үш шақыртпай «ә» демес.
- Жаманға айтқан ақылың — далаға атқан оқпен тең. Талабы жоқ жас ұлың — жалыны жоқ шоқпен тең.
- Қазанға тиме — қарасы жұғар; балаға тиме — бәлесі жұғар.
- Мал балада қалар, бай далада қалар.
- Атадан жақсы ұл туса — елінің қамын жер; атадан жаман ұл туса — елінің малын жер.
- Балалы үйдің ұрлығы жатпас.
- Боранды күні бала құтырар, желді күні ит құтырар.
- Жақсы бала қонаққа үйір, жақсы тай атқа үйір.
- Күлшелі бала — сүйкімді.
- Қыз — қуыршақ, ұл — құлыншақ.
- Келіннің сөзі кетпендей, баланың сөзі батпандай.
- Болатын бала — пысық, жауатын күн — ыстық.
- Өлетін бала молаға қашады.
- Жылайын деген бала әкесінің сақалымен ойнайды.
- Өз балаң — өзекке тепсең де кетпейді; кісі баласы — кісендесең де тұрмайды.
- Үш баланы өсіргенше, үш шаһар апат болады.
- Баласы бардың өңі ойнар, балтасы бардың қолы ойнар.
- Қарға баласын «аппағым» дейді, кірпі баласын «жұмсағым» дейді.
- Бала өз несібесін ала туады.
- Күндес көргеннің қызын алма.
- Бір бала атаға жете туады, бір бала атадан өте туады, бір бала кейін қарай кете туады.
- Жалғыз баласы бардың шығар-шықпас жаны бар. Екі баласы бардың өкпе-бауыр, жалы бар. Үш баласы бардың бұқарада пұлы бар.
- Бала ханнан үлкен, ашамайнардан үлкен.
- Немере етін жеп, сүйегін береді.
- Жетімнің ризығы — жұрттан.
- Бала — бауыр, дос — тамыр.
- Көргенсіз бала — көкірек, өнерсіз бала — өкірек.
- Ерке бала — екі жылар.
- Ат болар тай саяққа үйір, адам болар бала қонаққа үйір.
- Астың дәмін тұз келтірер, ауылдың сәнін қыз келтірер.
- Отаулап берген қыздың оты-суы кем болмас.
Қорытынды ой
Халық мақал-мәтелі — қысқа айтылғанымен, салмағы ауыр сөз. Ата-анаға құрмет көрсету, баланың мінезін дұрыс қалыптастыру, туыстықты қадірлеу сияқты ұстанымдар осы нақылдарда айқын көрінеді.