Даосизм мектебі туралы қазақша реферат
Даосизм — Қытай философиясындағы ең ықпалды мектептердің бірі. Оның өзегінде дао ұғымы жатыр: әлемнің түпнегізі, барлық құбылыстардың бастауы және ақырғы қайнар көзі ретінде түсіндірілетін әмбебап заңдылық.
Лао-цзы және «Дао дэ цзин»
Лао-цзы (Ли Дань) — даосизм ілімін қалыптастырушы ретінде танылған тұлға. Дәстүрлі деректерде оның б.з.д. VI ғасыр шамасында өмір сүргені айтылады; кейінірек ол мифологиялық бейнеге айналған. Қытай философиясы тарихында Лао-цзының орны ерекше.
Зерттеушілердің бір бөлігі Лао-цзыны Конфуцийдің замандасы болуы мүмкін деп санайды. Оның негізгі идеялары «Дао дэ цзин» («Дао және дэ туралы кітап») шығармасында жинақталған. Кейбір болжамдар бойынша, бұл мәтін Лао-цзының шәкірттері тарапынан құрастырылған болуы ықтимал.
Дао: бастауы да, соңы да
Басқа қытайлық философиялық ағымдарда дао көбіне «жол» мағынасында қолданылып, адамгершілікті жетілдіру мен қоғамды реттеудің қағидатына айналса, даосизмде ол кең дүниетанымдық ұғым ретінде түсіндіріледі.
Даоның мәні
- Алғашқы бастама: барлық нәрсенің түпнегізі, «барлық заттардың анасы» ретінде сипатталады.
- Бірлік қағидасы: Қытайдағы, Жердегі және Әлемдегі құбылыстардың ішкі байланысы мен тұтастығын қамтиды.
- Қайтып оралу: сан алуан нәрсенің бәрі өз бастауына — даоға қайта оралады.
Даоның «бәрінің бастауы» екені «дао — барлық заттардың анасы», «барлық заттардың түп атасы» тәрізді тұжырымдар арқылы беріледі. Ал оның «соңғы межесі» ретінде түсіндірілуі — әлемдегі көптүрлілік ақырында бастапқы түпнегізіне қайта оралады деген оймен байланысты.
Екі түрлі дао туралы ілім
Даосизмдегі күрделі әрі көмескі тұстардың бірі — екі түрлі дао туралы түсінік. Бұл көзқарас даоның әрі көзге көрінбес түпнегіз, әрі құбылыстарды дүниеге әкелетін белсенді бастау ретінде сипатталуына мүмкіндік береді.
Аты жоқ дао
Денесіз, анықталмайтын, көзге көрінбейтін бастау. Мәңгі және өзгермейді; еш нәрсе оны өзіне бағындыра алмайды. Дегенмен, басқа құбылыстардың дамуына ықпал ете алады, бұл тұрғыдан шексіз мүмкіндікті білдіреді.
Даосистік түсіндіруде аты жоқ дао көбіне биболмыс (болмыстан тыс негіз) ретінде ұғынылады.
Аты бар дао
Ұсақ бөлшектерден (ци) тұратын, құбылыстардың кескінін бойына жинайтын бастау. «Барлық заттардың анасы» ретінде сипатталып, шексіз, таусылмас, құдіретті әрі әрекетшіл қасиеттермен байланысады.
Бұл деңгей болмыс ретінде түсіндіріледі: нақты дүниедегі көріністер мен өзгерістердің өрісі.
Бұл екі қыр бір-бірінен бөлек емес: аты бар дао аты жоқ даодан туындайды, кей жағдайда бір-біріне ауысып отырады. Әлемдегі сан қилы құбылыстардың пайда болуы осы өзара өтпелілікпен түсіндіріледі.
Дао, дэ және гармония қағидасы
Даосизмде дао дүниеге әкелуші бастау болса, дэ — нәрселерді қоректендіретін, жетілдіретін қуат. Осы екеуінсіз ешбір нәрсе өмір сүре алмайды.
Қарама-қарсылықтардың үйлесімі
Әлемдегі гармония — қарама-қарсы жақтардың бір-біріне ауысып отыруы. Мысалы, адам дүниеге келгенде әлсіз болады, ал өмірінің соңына қарай қатайып, қайраттанады; сондай-ақ көптеген денелер әлсіз күйде пайда болып, уақыт өте қатайып, кәріліктің заңына бағынады.
Ян
Аспан бастауы, еркектік қағида.
Инь
Жер бастауы, әйелдік қағида.
Ян мен инь бастамалары заттардың өмір сүру заңы арқылы өзара үйлесімге келеді. Бұл үйлесім тұрақты қатып қалған күй емес: өзгеріс пен алма-кезек ауысу — табиғилықтың белгісі.
«У-вэй»: табиғи жолмен әрекет ету
Лао-цзы адам ойлауында да, іс-әрекетінде де дао жолын ұстануы қажет деп үйретті. Бұл ұстаным «у-вэй» қағидасымен байланысты.
Ұғымның түсіндірмесі
«У-вэй» бастапқыда «ынтымақпен келісу», «табиғи ағысқа қарсы тұрмау» мағынасын білдірген. Кейінгі түсіндірмелерде ол «әрекетсіздік», «ештеңеге араласпау» ретінде түсіндіріліп кеткенімен, даосистік контекстте бұл көбіне зорлықсыз әрекет, табиғи үйлесімге сай қимыл дегенге жақын.
Таным туралы: екі деңгейлі түсінік
Даоның екі қырына сәйкес, танымның да екі түрі бар. Аты жоқ даоны кез келген адам бірден тани алмайды: оны тек шынайы дана адам ұғынады. Себебі ол құмарлықтан алшақтап, құбылыстардың сыртқы қақтығысынан — үйлесімді, қозғалыстан — тыныштықты, болмыстан — түпнегізді көре алады.
Ал құмарлықтан арылмаған адам көбіне «дайын заттарды», яғни құбылыстардың сыртқы көрінісін ғана қабылдайды. Дегенмен бұл екі таным түрі бір-бірінен мүлде ажырамайды: олар өзара байланысып, адамның түсінігін тереңдетуге ықпал етеді.
Билеуші және қоғам: дао жолымен басқару
Даосистердің пікірінше, шынайы дана билеуші халыққа табиғи жолмен өмір сүруге мүмкіндік береді. Ол шамадан тыс араласпайды, қоғамды ұсақ ережелермен тұсаулауға тырыспайды.
Даосистік саяси идеал
- Билеуші «көрінбей» басқарғандай болады: халық оның барын тек естігенімен, күнделікті өмірде тікелей ықпалын сезінбейді.
- Адамдар әрқайсысы өз тіршілігін табиғи ағысымен жүргізеді, сондықтан заңмен шамадан тыс шектеуге қарсы көзқарас қалыптасады.
- Осы ұстанымдарға байланысты даосизм конфуцийшылдар мен легистердің қатаң реттеу идеяларымен жиі келіспейді.
Кейінгі өзгерістер: философиядан дінге
Уақыт өте келе даосизм философиялық мектеп шеңберінен шығып, діни жүйеге айналды. Осы үдерісте ол алғашқы кезеңдегі көптеген идеяларын өзгертті немесе екінші қатарға ығыстырды. Дегенмен дао, дэ және у-вэй сияқты негізгі түсініктер даосизмнің өзегінде сақталып, оның Қытай мәдениеті мен дүниетанымына ықпалын жалғастырды.