Айналым активтері
Қаржылық тұрақтылық: мәні және бағалау логикасы
Кәсіпорынның қаржылық жағдайының ең маңызды сипаттамаларының бірі — ұзақ мерзімді перспективада оның қызметінің тұрақтылығы. Бұл тұрақтылық баланс құрылымына, сондай-ақ несие берушілер мен инвесторларға тәуелділік деңгейіне байланысты.
Дегенмен тәуелділік тек қарыз және меншікті капиталдың арақатынасымен ғана өлшенбейді. Ол айналымдағы және айналымнан тыс активтердің құрамын, зиянның бар-жоғын және басқа да факторларды қамтитын көпқырлы ұғым.
Негізгі идея
Төлем қабілеттілік пен несие қабілеттілікке қарағанда қаржылық тұрақтылық ұғымы кеңірек: ол кәсіпорын қызметінің әртүрлі қырларын қатар бағалауды талап етеді. Сондықтан тәжірибеде оны бағалау үшін коэффициенттер жүйесі қолданылады.
Қаржылық тұрақтылықты сипаттайтын негізгі коэффициенттер
1) Меншікті капиталды шоғырландыру коэффициенті
Кәсіпорын қызметіне тартылған қаражаттың жалпы сомасындағы меншік иесінің үлесін көрсетеді. Мәні неғұрлым жоғары болса, кәсіпорын соғұрлым тұрақты және сыртқы факторларға тәуелсіз болады.
- Толықтауыш көрсеткіш ретінде қарызға тартылған капиталды шоғырландыру коэффициенті қарастырылады; олардың қосындысы әдетте 1-ге тең.
- Кең тараған пікір бойынша меншікті капитал үлесі жоғары болуы тиіс; төменгі шегі ретінде жиі 60% аталады.
- Меншікті капитал үлесі жоғары кәсіпорындарға кредиторлар қаражат салуға бейім, өйткені қарызды меншікті қаржымен өтеу ықтималдығы жоғары.
- Басқа көзқарас: қарыз капиталы үлесі жоғары құрылым кей жағдайда ұтымды болуы мүмкін; қарыз капиталы концентрациясының жоғары мәні кредиторлар сенімін білдіреді.
2) Қаржылық тәуелділік коэффициенті
Бұл — меншікті капитал концентрациясы коэффициентіне кері көрсеткіш. Оның өсуі жалпы қаржыландыру көздеріндегі қарыз құралдары үлесінің артқанын білдіреді. Егер мәні 1-ге жақындаса, қаржыландыру негізінен меншікті көздер есебінен жүргізіледі.
Мысал
Егер коэффициент 1,3 болса, активтерге салынған әр 1 теңгеде меншікті және қарыз қаражатының үлесі сәйкесінше шамамен 0,769 және 0,231 болады.
3) Меншікті капиталдың маневрлік (оңтайландыру) коэффициенті
Меншікті капиталдың қандай бөлігі ағымдағы қызметті қаржыландыруға (айналым құралдарына) бағытталғанын және қандай бөлігі капиталдандырылғанын көрсетеді. Бұл көрсеткіш қызмет түріне және активтер құрылымына, әсіресе айналым активтерінің үлесіне қарай елеулі өзгеруі мүмкін.
4) Ұзақ мерзімді салымдар құрылымы коэффициенті
Логикасы мына болжамға сүйенеді: ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздар негізінен негізгі құралдар мен басқа да айналымнан тыс активтерді қаржыландыруға пайдаланылады. Коэффициент айналымнан тыс активтердің қандай бөлігі ұзақ мерзімді қарыз көздері есебінен қаржыландырылғанын көрсетеді.
5) Қарыз құралдарын ұзақ мерзімді тарту коэффициенті
Ұзақ мерзімді қарыз көздерінің кәсіпорын капиталының жалпы көлеміндегі үлесін сипаттайды. Бір жағынан, ұзақ мерзімді қарыздардың болуы кредиторлардың сенімін және тұрақты даму әлеуетін білдіреді. Екінші жағынан, оның тым жылдам өсуі сыртқы инвесторларға тәуелділіктің күшеюін көрсетуі мүмкін.
6) Меншікті және тартылған қаражаттардың арақатынасы
Қаржылық тұрақтылықтың ең жалпы бағасын береді. Мысалы, коэффициент 0,5 болса, активтерге салынған әр 1 теңге меншікті қаражатқа 0,50 теңге қарыз қаражаты сәйкес келеді. Көрсеткіштің өсуі сыртқы қаржыландыруға тәуелділіктің артуын білдіреді.
7) Қорларды меншікті қаржыландыру көздерімен қамтамасыз ету коэффициенті
Материалдық айналым активтерінің қандай бөлігі меншікті капитал есебінен қаржыландырылатынын көрсетеді. Жалпы түрде коэффициент 1-ге жақын болғаны дұрыс, бірақ бағалау үшін қорлардың жеткіліктілігін және артық қорлардың бар-жоғын міндетті түрде ескеру қажет.
- Егер қорлар нақты қажеттіліктен төмен болса, коэффициент 1-ден жоғары болуы мүмкін.
- Егер қорлар қажеттіліктен артық болса, коэффициент 1-ден төмен болуы ықтимал.
- Коэффициент 1-ден елеулі төмен болса, ең алдымен өндірістік қорлар мен тауарлар қандай көлемде жабылатынын бағалау керек.
8) Тұрақты қаржыландыру коэффициенті
Меншікті және ұзақ мерзімді қарыз көздерінің жиынтығын активтердің жалпы құнымен салыстырады. Бұл активтердің қандай бөлігі тұрақты көздер есебінен қаржыландырылатынын, сондай-ақ қысқа мерзімді міндеттемелерге тәуелділік деңгейін көрсетеді.
9) Тұрақты актив индексі
Айналымнан тыс активтердің құнын меншікті капитал мен резервтерге қатысты көрсетеді. Яғни меншікті көздердің қандай үлесі өндірістік әлеуетті (негізгі бөлігі материалдық активтер болған жағдайда) жабуға бағытталғанын сипаттайды.
10) Тозу коэффициенті
Жинақталған тозуды негізгі құралдардың бастапқы (алғашқы) құнына бөлу арқылы есептеледі. Ол негізгі құралдарды ауыстыру мен жаңартудың амортизация есебінен қандай деңгейде қаржыландырылатынын көрсетеді. Бағалауда қызмет ету мерзімін және жеделдетілген амортизацияның қолданылған-қолданылмағанын ескерген дұрыс.
11) Мүліктің нақты құны коэффициенті
Негізгі құралдар, шикізат қорлары және аяқталмаған өндіріс сияқты өндірістік әлеуетті айқындайтын элементтердің жиынтық құнын кәсіпорын мүлкінің жалпы құнына (баланс валютасына) қатысты көрсетеді. Бұл коэффициент көбіне өндірістік кәсіпорындар үшін мәнді, ал әр салада айтарлықтай өзгеше болуы мүмкін.
12) Автономия коэффициенті
Капитал мен резервтердің баланс валютасына қатынасы. Кәсіпорынның қарыз көздерінен тәуелсіздік деңгейін сипаттайды.
Нормативтер неге бірдей емес?
Коэффициенттердің көптігі қаржылық тұрақтылықты жан-жақты сипаттайды, бірақ жалпы бағалауды күрделендіреді. Бұған қоса, көрсеткіштердің бірыңғай нормативтері де жоқ деуге болады: қалыпты деңгей салаға, несиелендіру шарттарына, капитал құрылымына, айналымдылыққа, кәсіпорын беделіне және басқа факторларға тәуелді.
Практикалық қағида
Коэффициенттердің қолайлылығы, серпіні және өзгеріс бағыты нақты кәсіпорынның қызмет жағдайын ескере отырып бағалануы тиіс. Ұқсас мамандандырылған кәсіпорындармен салыстыру мүмкін, бірақ ол әрқашан шектеулі.
Коэффициенттердің қайталануы және функционалдық байланысы
Кейбір коэффициенттер бір ақпаратты қайталайды немесе бір-бірімен функционалдық байланысты. Бұл талдауда артық көрсеткіштерді қысқартып, мәні бар көрсеткіштер жиынтығына сүйенуге мүмкіндік береді.
Жиі кездесетін байланыстар
- Меншікті капиталды шоғырландыру және автономия — атауы әртүрлі, мазмұны бір көрсеткіш ретінде қарастырылатын жағдайлар бар.
- Автономия мен қаржылық тәуелділік өзара кері: жиынтық түрде 1-ге тең болуы мүмкін (берілген анықтамалау логикасына байланысты).
- Маневрлік коэффициент пен тұрақты актив индексі
- Ұзақ мерзімді салымдар құрылымы мен ұзақ мерзімді қарыз тарту
Қысқартылған (практикалық) көрсеткіштер жиынтығы
Талдауды артық қайталаудан тазарту үшін, тәжірибеде көбіне төмендегі көрсеткіштермен шектелуге болады:
Ұсынылатын жиынтық
- Меншікті және қарыз қаражаттардың арақатынасы
- Меншікті капиталдың маневрлік коэффициенті
- Ұзақ мерзімді салымдар құрылымы коэффициенті
- Қорларды меншікті көздермен қамтамасыз ету коэффициенті
- Тұрақты қаржыландыру коэффициенті
- Мүліктің нақты құны коэффициенті
Әмбебап көрсеткіштер
Қызмет сипатына және актив-пассив құрылымына салыстырмалы түрде тәуелсіз қолданылатын әмбебап көрсеткіштер:
- Меншікті және қарыз қаражаттардың арақатынасы
- Меншікті капиталдың маневрлік коэффициенті
- Қорларды меншікті көздермен қамтамасыз ету коэффициенті
Қалған коэффициенттердің қолданылуы көбіне сала ерекшелігіне және ұзақ мерзімді қарыздардың бар-жоғына тәуелді.
Нақты кәсіпорында бағалау: «Қазақтелеком» мысалы
Коэффициенттердің деңгейі мен серпінін нақты кәсіпорында дұрыс бағалау өте маңызды. Бірыңғай нормативтер болмаған жағдайда, әр кәсіпорын үшін активтер мен пассивтер құрылымына сүйене отырып «қалыпты» және «ең төмен қажетті» деңгейлерді айқындауға болады.
Бастапқы деректер және есеп нәтижелері (қысқаша)
| Көрсеткіш | Кезең басы | Кезең соңы |
|---|---|---|
| Капитал мен резервтер | 3718,7 | 8621,6 |
| Қысқа мерзімді заемдік қаражат | 9753,0 | 10100,5 |
| Ұзақ мерзімді заемдік қаражат | 1533,5 | 1879,0 |
| Айналымнан тыс активтер | 8473,6 | 11533,8 |
| Негізгі құралдардың жиынтық құны | 49436,5 | 51651,3 |
Есептелген коэффициенттер (үзінді)
- Меншікті және заемдік қаражат қатынасы 9,763 → 10,105
- Ұзақ мерзімді жұмсалым құрылымы 6,3 → 5,4
- Қорларды меншікті көздермен қамтамасыз ету 5,2 → 3,9
- Қаржы орнықтылығы коэффициенті 0,45 → 0,48
Түсіндіру
Алғашқы қарауда кейбір коэффициенттердің деңгейі төмен деген қорытынды тууы мүмкін. Бұл көбіне активтер мен пассивтер құрылымындағы капитал мен резервтердің үлесіне байланысты. Капитал мен резервтер құрамындағы қосымша капитал негізгі құралдардың өсіп келе жатқан құнын жабудың маңызды көзі болуы мүмкін.
Неліктен тек 1–2 коэффициентпен шектелуге болмайды?
Белгілі бір күні активтер мен пассивтер құрылымы өзгерген сайын, нақты және «қалыпты» деңгейлер арасындағы айырма да өзгеруі мүмкін. Сондықтан қаржылық тұрақтылықты көпқырлы бағалау нақты мәндерді коэффициенттердің толық (немесе мақсатқа сай) жиынтығы бойынша қалыпты мәндермен салыстыру арқылы қамтамасыз етіледі.
Мысалы, қорларды меншікті көздермен қамтамасыз ету коэффициенті қорлар құнының, айналымнан тыс активтердің, капитал мен резервтердің өзгерісіне тәуелді. Нақты деңгейді қалыптыға жақындату үшін басқаруға болатын негізгі факторды дұрыс анықтау қажет.