Қазақстан Республикасындағы сайлау құқығы ұғымы туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасындағы сайлау құқығы ұғымы
Қазақстан Республикасының сайлау құқығы — Президентті, Парламенттің Сенаты мен Мәжілісін, мәслихат депутаттарын және жергілікті өзін-өзі басқару органдары мүшелерін сайлауды ұйымдастыру мен өткізудің тәртібі мен принциптерін айқындайтын заңдық нормалардың жиынтығы.
Сайлау референдуммен қатар, халық билігінің жоғары нысаны болып саналады және демократияның негізгі элементтерінің бірі ретінде азаматтардың мемлекеттік және жергілікті деңгейде билік органдарын қалыптастыруға қатысуын қамтамасыз етеді.
Сайлау азаматтардың мемлекет ісін басқаруға тікелей немесе өз өкілдері арқылы қатысу құқығын іске асыруға мүмкіндік береді. Конституциялық дамуға сәйкес сайлау құқығы үнемі жетілдіріліп отырады.
Сайлау құқығының түрлері
Белсенді сайлау құқығы
Белсенді сайлау құқығы — Қазақстан Республикасының он сегіз жасқа толған азаматтарының шығу тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе өзге де мән-жайларға қарамастан, сайлауда дауыс беруге қатысу құқығы.
Бәсең сайлау құқығы
Бәсең сайлау құқығы — Қазақстан Республикасы азаматтарының Қазақстан Республикасының Президенттігіне, сондай-ақ өкілді органдарға (Парламенттің Сенаты мен Мәжілісіне, мәслихаттарға) және жергілікті өзін-өзі басқару органына мүше болып сайлану құқығы.
Белсенді сайлау құқығына қойылатын жалпы талаптар
Белсенді сайлау құқығын жүзеге асыруға байланысты жалпы талаптар бар. Олардың ішінде: белгілі бір жасқа толу, белгілі бір аумақта тұру және іс-әрекетке қабілетті болу маңызды талаптар ретінде қарастырылады.
- Жас мөлшері: сайлаушының он сегіз жасқа толуы.
- Тұрғылықтылық: белгілі бір аумақта тұру факторының ескерілуі.
- Қабілеттілік: іс-әрекетке қабілеттілік талаптарының сақталуы.
Бәсең сайлау құқығына қойылатын қосымша талаптар
Бәсең сайлау құқығын реттейтін қосымша талаптар сайланбалы лауазымдарға үміткер кандидаттарға қойылады. Мұндай талаптарға жас цензасы, отырықшылық цензасы, білім цензасы және мүліктік ценза жатады.
Жас цензасы (мысалдар)
Қазақстан Республикасының Президенті
Қырық жастан асқан Қазақстан Республикасының азаматы бола алады.
Парламент Сенатының депутаты
Отыз жасқа толған Қазақстан Республикасының азаматы бола алады.
Парламент Мәжілісінің депутаты
Кандидат үшін жиырма бес жасқа толу талабы белгіленген.
Мәслихат депутаты
Кандидаттар үшін жиырма жасқа толу талабы белгіленген.
Отырықшылық цензасы
Отырықшылық цензасы сайлау заңнамасына сәйкес Президенттікке және Парламент депутаттығына кандидаттарға қатысты көзделеді.
Бұл талаптың мәні — кандидаттың белгілі бір кезең ішінде ел аумағында тұрақты тұруына байланысты шарттардың сақталуы.
Сайлау түрлері: төте және жанама
Жанама сайлау
Жанама сайлау жолымен Парламент Сенатының депутаттары сайланады.
Төте сайлау
Төте сайлау жолымен Республика Президентін, Парламент Мәжілісінің және мәслихаттардың депутаттарын, сондай-ақ жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшелерін сайлау жүзеге асырылады.