Қазақша рефераттар

Калькуляциялау мақсаты - шығындар түрін жүйелеп, құрылысты ұйымдастыруда дұрыс шешім қабылдауға әрекет ету

Өндірістік шығындар есебі және өзіндік құнды калькуляциялау

Кәсіпорын қызметін басқару жүйесін қайта ұйымдастыру отандық өндірістік есепте өндіріс шығындарын есепке алу және өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау ұғымдарын жаңаша бағалауға мүмкіндік береді. Шығындар есебінің объектісі өндірістің әртүрлі деңгейінде анықталуы мүмкін; бұл ақпаратты пайдаланушылардың қажеттілігіне және басқару мақсатына байланысты. Нақты объектінің сипаттамасы шығындарды бағалау тәсілін және өндірістегі есеп жүйесінің түрін айқындайды.

Өзіндік құнның негізгі түрлері

Есепке алынатын шығындардың көлемі мен құрамына қарай өнімнің (қызметтің, тауардың) өзіндік құны үш түрге бөлінеді:

Цехтық өзіндік құн

Цех шеңберіндегі өндіріс шығындарын қамтиды: материалдық шығындар, цех жабдықтарының амортизациясы, негізгі өндірістік жұмысшылардың еңбекақысы, әлеуметтік аударымдар, жабдықты ұстау және пайдалану шығындары, жалпыцехтық шығындар.

Өндірістік өзіндік құн (дайын өнімнің өзіндік құны)

Цехтық өзіндік құннан бөлек жалпы зауыттық шығындарды (әкімшілік-басқару және жалпы шаруашылық шығындары), қосымша өндіріс шығындарын және кәсіпорын ішіндегі тасымалдау шығындарын қамтиды. Бұл көрсеткіш, әдетте, қорытындылаушы сипатқа ие.

Толық (коммерциялық) өзіндік құн

Өнімді өндіру және өткізуге байланысты барлық шығындарды біріктіреді: коммерциялық шығындар, өндірістен тыс шығыстар, қаптау, тиеу-түсіру және жеткізу шығындары.

Құрылыстағы смета және калькуляциялау логикасы

Сметаның мәні

Смета жасау құрылыс объектілерінің өзіндік құнын нормативтік калькуляциялауға сүйенеді. Осы мақсатта материал, еңбек және қаржы шығындарының сметалық көлемі айқындалады. Құрылыс жұмыстарының сметалық өзіндік құнының негізі ретінде құрылыс материалдарын дайындау бойынша сметалық калькуляциялар, құрылыс машиналарын пайдалану шығындары және еңбек шығындары алынады.

Сметалық нормаларды әзірлегенде орташа жағдайлар және құрылыс жұмыстарының толық кешені ескеріледі; тиісінше, орындалу тәсілдері де таңдалып, бекітіледі.

Калькуляциялаудың мақсаты

Калькуляциялау мақсаты — шығындарды түрлері бойынша жүйелеу және құрылысты ұйымдастыруда дұрыс шешім қабылдауға көмектесу. Бұл мақсат, әдетте, мына бағыттарды қамтиды:

  • ішкі аудит жүргізу;
  • жоспарланған көрсеткіштердің орындалуын бағалау;
  • жұмыс түрлері бойынша тиімділікті анықтау;
  • шығындарды азайтудың жолдарын табу;
  • инновациялық әдістерді қолдану қажеттілігін негіздеу.

Құрылыстағы калькуляциялық баптар

Қолданыстағы тәжірибеде құрылыс кәсіпорындары, әдетте, келесі калькуляциялық шығын баптарын пайдаланады:

  1. материалдар;
  2. жұмысшылардың еңбекақысы;
  3. құрылыс машиналары мен механизмдерін пайдалану шығындары;
  4. үстеме шығындар.

Калькуляцияны жасау мерзіміне қарай

Алдын ала калькуляция

Алдын ала калькуляция өнім шығарылғанға дейін өндіріс үшін қажетті шығындардың болжамды деңгейін жинақтайды. Оған жоспарлы, сметалық (болжамдық) және нормативтік калькуляциялар жатады.

Жоспарлы калькуляция — жалақы, энергия, отын, материал нормалары, технология және резервтер ескеріле отырып, мүмкін болатын шығын деңгейінде анықталады.

Сметалық (болжамдық) калькуляция — жоспарлы калькуляцияның бір түрі; жоспарланған немесе жаңадан игерілген бұйым бойынша жасалып, жоспарлы калькуляцияға негіз бола алады.

Нормативтік калькуляция — ағымдағы және әрекет ететін нормаларға, қол жеткізілген шығын деңгейіне сүйенеді. Әдетте жоспарлы калькуляцияға қарағанда дәлдігі жоғары.

Кейінгі (кезекті) калькуляция

Кейінгі калькуляция өнім шығарылғаннан кейін бухгалтерлік есеп деректері бойынша жасалады және нақты шығынды көрсетеді. Оған нақты (есеп беру) және шамаланған калькуляциялар жатады.

Нақты (есеп беру) калькуляция — орын алған шығындарды тіркейді.

Шамаланған калькуляция — нақты шығындар мен сол айда алынған өнімдер (немесе өзге кезеңге жинақталған шығындар) негізінде жасалып, ағымдағы жыл нәтижесін алдын ала бағалау үшін қолданылады.

Өзіндік құнды есептеу әдістері

Өнімнің (қызметтің, жұмыстың) өзіндік құнын есептеу үшін бірқатар әдістер қолданылады: процесстік, қайта бөлу, тапсырыстық, партиялық (операциялық) калькуляция және шығындарды функциялар бойынша есепке алу.

Қолдану логикасы

Шығындарды функциялар бойынша есепке алу кәсіпорын басқармасының ұйымдастырушылық ерекшеліктеріне байланысты болса, қалған әдістер көбіне салалық және технологиялық үрдістің ерекшеліктеріне қарай таңдалады. Құрылыста кәсіпорын өзіне ең үйлесімді тәсілді қолдана алады.

Тапсырыстық әдіс: құрылыста кең қолданылатын тәсіл

Әдістің мәні

Тапсырыстық әдіс арнайы тапсырыспен орындалатын жұмыстардың өзіндік құнын калькуляциялауға арналған. Құрылыс саласына тән ерекшелігі — шығындар баптары өндірістік тапсырыстың сметалық құрылымына сай жекеленеді және алдын ала белгіленген мөлшерлермен салыстырылады.

Тапсырыс толық аяқталғанға дейін барлық шығындар аяқталмаған өндіріс болып танылады. Әрбір құрылыс нысаны бойынша шығындар бөлек есептеліп, есепті кезең сайын орындалған жұмыс көлемі сметалық көрсеткіштермен салыстырыла отырып, өзіндік құн есептеледі.

Тану, құжаттау және әсері

Орындалу фактісін тану тәртібі кәсіпорынға байланысты өзгеруі мүмкін: тауар сатып алушыға жөнелтілсе — тапсырыс орындалды деп, ал клиент орындалған жұмыс актісіне қол қойса — қызмет көрсетілді деп танылады. Табыс, әдетте, тиісті құжаттар рәсімделгеннен кейін тіркеледі (актілер, жөнелту туралы құжаттар және т.б.).

Егер есепті кезең ішінде құжаттық растау болмаса, тапсырыс кезең соңында аяқталмаған өндіріс құрамында қалады. Мұндай аяқталмаған өндіріс тапсырыс карточкалары арқылы бағаланады: кезең соңында тапсырысқа жатқызылған негізгі және үстеме шығындардың сомасы аяқталмаған өндірісті құрайды.

Есепті кезең соңында жаңа басталған тапсырыстар көп болса, оларға жалпыөндірістік (кейде жалпышаруашылық) шығындардың елеулі бөлігі бөлінеді. Бұл қаржылық нәтижеге айтарлықтай ықпал етуі мүмкін: жоғары табыс әрдайым өндіріс көлемінің өсуінен емес, үстеме шығындарды бөлу әдісінен туындауы ықтимал.

Ұзақ мерзімді тапсырыстар

Орындалуы ұзақ уақытты қажет ететін тапсырыстарда (мысалы, кеме жасау, басқарушылық консалтинг) тапсырысты сатылы түрде — бірнеше кезең бойынша жабу арқылы орындау қарастырылуы мүмкін.

Сметалық құнды анықтау әдістері

Ресурстық әдіс

Ресурстық әдіс тарифтер мен ағымдағы бағаларды қолдана отырып калькуляциялауға негізделеді. Қажеттілік табиғи көрсеткіштермен беріледі: материалдар, өнімдер, құрылғылар, жеткізу тәсілдері мен қашықтығы, құрылыс машиналарын пайдалану уақыты мен құрамы, жұмысшылардың еңбек шығындары және т.б.

Базистік-өтемдік әдіс

Бұл әдіс құнды жинақтауды (сомалауды) көрсетеді: сметалық бағаның базистік деңгейі ретінде (тәжірибеде кең тараған тәсіл бойынша) 01.01.1991 жылдан бергі база қолданылып, тапсырыс беруші мен мердігердің қосымша шығындары есеп-айырысу жолымен анықталады. Тарифтер мен ағымдағы бағаның өзгеруі келешектегі есеп-айырысуларды нақтылауға әсер етеді.

Локальды смета және құн құрылымы

Алғашқы сметалық құжат ретінде локальды смета қолданылады: ол жұмыс көлемі бойынша немесе үйлер мен ғимараттар, сондай-ақ жеке жұмыс түрлерінің шығындары негізінде базистік баға деңгейінде жасалады. Локальды смета құрылыс жұмыстарының құнына тікелей шығындарды, қосымша шығындарды және сметалық пайданы енгізеді.

Базистік баға деңгейіндегі тікелей шығындар құрамына еңбекақы төлеу құны, материалдар, өнімдер мен құрылғылар, сондай-ақ құрылыс машиналарын іске қосу (пайдалану) шығындары кіреді.

Процесстік әдіс: үздіксіз өндірістерге арналған

Процесстік әдіс үздіксіз үрдісі бар өндірістерде қолданылады. Мұндай өндірістер көбіне жаппай өндіріс типіне тән және мына белгілермен сипатталады: өндірістік кезеңнің қысқалығы, өнім номенклатурасының шектеулілігі, өнімнің біртектілігі, шалафабрикаттар мен аяқталмаған өндірістің болмауы немесе мардымсыз үлесі.

Мысал ретінде мұнай-газ, көмір өндіру салаларын, көлік пен энергетиканы атауға болады. Бұл салаларда шығындар есебінің объектісі әрі калькуляция объектісі ретінде көбіне дайын өнім алынады. Мұндай кәсіпорындар капитал сыйымды келеді және қызметін жалғастыру үшін елеулі қаржылық салымдарды талап етеді; бұл салымдардың тәуекелі жоғары болуы мүмкін, сондықтан қаржылық нәтижені бағалауда ескеріледі.

Бір қадамды (жай) әдіс

Жаппай өндірістің ең қарапайым түріне жылу кәсіпорындары жатады: оларда дайын өнім қорлары болмайды. Мұндай жағдайда өзіндік құнды анықтаудың бір қадамды әдісі қолданылады.

Формула (1)

C = Z / X

  • C — өнім бірлігінің өзіндік құны, тг
  • Z — кезең ішіндегі жалпы шығындар, тг
  • X — шығарылған өнім саны (дана, шақырым, кВт және т.б.)

Екі қадамды әдіс

Нақты тәжірибеде жоғарыдағы төрт белгінің барлығы бірдей орын алатын өндірістер көп емес. Сондықтан жиі қолданылатын нұсқа — шығындарды өндірістік және өндірістік емес (коммерциялық және әкімшілік) болып бөліп, екі қадамды тәсілмен есептеу.

Формула (2)

C = (Zөнд. / Xдайын өнім) + (Zөнд.емес / Xөнд.өнім)

  • Zөнд. — өндірістік шығындар
  • Xдайын өнім — кезеңде шығарылған дайын өнім саны
  • Zөнд.емес — кезеңнің өндірістік емес шығындары
  • Xөнд.өнім — кезең ішінде өндірілген өнім саны

Бұл тәсіл өндірілген өнімнің өзіндік құнын ғана емес, сондай-ақ дайындалған, бірақ аяқталмаған өнімді бағалауға мүмкіндік береді.

Қайта бөлу әдісі: көпкезеңді технологияға бейімделген тәсіл

Қайта бөлу әдісі процесстік әдістің логикалық дамуы болып саналады және өнім технологиялық цикл барысында бірнеше кезеңнен (қайта бөлуден) өтетін өндірістерде қолданылады. Әр кезеңде жаңа шығындар қосылады.

Қайта бөлу — технологиялық операциялардың мазмұндық әрі кеңістіктік тұрғыда жалпыланған жиынтығы; ол соңғы өнімді өндірудің толық технологиялық үрдісінің құрамдас бөлігі. Әрбір қайта бөлудің нәтижесінде шалафабрикат пайда болады: ол әрі қарай өңдеуге жіберілуі немесе сыртқа сатылуы мүмкін.

Қарапайым көпсатылы есептеу

Егер қайта бөлу ішіндегі өндіріс циклі қысқа болып, есептік кезең соңында цехішілік аяқталмаған өндіріс қалмаса, өзіндік құнды есептеудің қарапайым көпсатылы тәсілі қолданылады. Бұл — екі қадамды әдістің жалғасы.

Формула (3)

C = (Z(1)өнд. / X(1)дайын) + (Z(2)өнд. / X(2)дайын) + … + (Z(п)өнд. / X(п)дайын) + (Zөнд.емес / Xөнд.өнім)

  • Z(i)өнд. — i қайта бөлудегі өндірістік шығындар
  • X(i)дайын — i қайта бөлудегі дайын өнім көлемі (табиғи өлшеммен)
  • Zөнд.емес — өндірістік емес (кезеңдік) шығындар
  • Xөнд.өнім — кезең ішінде өндірілген өнім көлемі

Материалдар мен қосылған шығындарды бөлу

Көптеген жаппай өндірістерде негізгі материалдық шығындар үрдістің басында, яғни алғашқы қайта бөлуде жұмсалады. Аналитикалық мақсатта материалдық шығындарды бөлек көрсетіп, қайта бөлулер бойынша еңбек және жалпыөндірістік (қосылған) шығындарды жүргізу тиімді.

Формула (4)

C = Zмат. + (Z(1)қос. / X(1)дайын) + (Z(2)қос. / X(2)дайын) + … + (Z(п)қос. / X(п)дайын) + (Zөнд.емес / Xөнд.өнім)

  • Zмат. — материалдардың үлестік шығындары
  • Z(i)қос. — i қайта бөлудегі қосылған шығындар
  • X(i)дайын — i қайта бөлудегі дайын өнім көлемі
  • Zөнд.емес — өндірістік емес (кезеңдік) шығындар
  • Xөнд.өнім — кезең ішіндегі өндірілген өнім көлемі

Қолдану шарттары

Қарапайым көпсатылы калькуляция аяқталмаған өндіріс бар жағдайда да, сондай-ақ үрдіс барлық кезеңдерде толық үйлесімді ұйымдастырылып, аяқталмаған өндіріс қалдықтары қайта бөлулер бойынша тұрақты болған жағдайларда да қолданыла береді.

Партиялық (операциялық) әдіс

Тапсырыстық әдістің бір түрі — партиялық (операциялық) әдіс. Бұл тәсіл клиент қажеттілігіне бағдарланғанымен, процесстік әдіске тән сипатқа ие: өнімнің жеке даналары (немесе партиялары) өндіріс барысында бірнеше операциядан өтеді, ал әр дана үшін операциялар құрамы әртүрлі болуы мүмкін. Дегенмен операциялардың белгілі бір бөлігі (әдетте бастапқы өңдеу) барлық бұйымдар үшін ортақ болады.

Мысал ретінде жиһазды тапсырыс бойынша өндіруді келтіруге болады: кәсіпорын стандартты модульдерді (орындық, шкаф, сөре) дайындап, оларды клиент таңдаған әрлеу түрлерімен, фурнитурамен және аксессуарлармен толықтырады. Нәтижесінде тапсырыс бағасы — барлық операциялардағы жеке модульдер бойынша жинақталған шығындардың сомасы ретінде қалыптасады.

Партиялық әдістің екінші атауы — операциялық әдіс.