Қаржылық есеп берудің элементтері
Есеп беру: мәні және мақсаты
Есеп беру — кәсіпорынның өткен кезеңдегі қаржылық-шаруашылық қызметін кешенді түрде сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі. Есеп беруді дайындау үдерісі есеп жұмысының соңғы сатысы болып саналады.
Қаржылық есеп берудің мақсаты
Пайдаланушыларды заңды тұлғаның қаржылық жағдайы туралы сенімді, мәнді және пайдалы ақпаратпен қамтамасыз ету.
Пайдаланушылар және ақпараттың құндылығы
Қаржылық есеп беруді пайдаланушылар қатарына потенциалды инвесторлар, кредиторлар, жабдықтаушылар, сатып алушылар, қызметкерлер, сондай-ақ мемлекеттік органдар және басқа да мүдделі тараптар кіреді.
Сыртқы пайдаланушылар үшін
- Кәсіпорын тиімділігін бағалау және шаруашылық қызметін талдау
- Несие беру және инвестициялық шешімдер қабылдау
- Болашақ ақша ағындарын, ресурстар мен міндеттемелерді бағалау
Ішкі басқару үшін
- Шаруашылық қызметті жедел басқару
- Болашақ кезеңдерді жоспарлау және болжау үшін база
- Басқарушы органдар жұмысының тиімділігін бағалау
Негізгі талаптар және жауапкершілік
Есеп беруге қойылатын талаптар ақпараттың сапасын және салыстырмалылығын қамтамасыз етуге бағытталған. Ең басты талап — есеп берудің ашықтығы (тазалығы): есеп беру мәліметтері акционерлер мен инвесторларға түсінікті болуы тиіс. Сонымен бірге есеп беру белгіленген мерзімде дайындалуы қажет.
Талаптардың өзегі
Анықтық және объективтілік
Қызмет нәтижесін бұрмаламай, шынайы көрсету.
Үйлесімділік
Көрсеткіштердің өзара байланысын сақтау.
Сабақтастық
Бухгалтерлік және жедел-статистикалық есептің бірізділігі.
Ережелерді сақтау
Әдістемелік және нормативтік талаптарды ұстану.
Бұрмаланған есеп бергені үшін кәсіпорын басшысы мен бас бухгалтері Қазақстан Республикасының қолданыстағы заңнамасына сәйкес жауап береді.
Қаржылық есеп берудің негізгі қағидалары
Қаржылық есеп беру бірқатар қағидаларға сүйенеді. Олар есептің мазмұнын, тану сәтін және ақпаратты ұсыну сапасын айқындайды.
Есептеу қағидасы
Табыс өнім жөнелтілген, жұмыс орындалған немесе қызмет көрсетілген сәттен бастап, төлемнің түсуіне қарамастан танылады. Шығыстар мен зияндар — орын алған сәттен бастап танылады.
Толассыздық қағидасы
Субъект жақын болашақта қызметін тоқтатпайды және оны тоқтатуға бағытталған ниеті жоқ деп болжанады.
Ақпарат сапасының қағидалары
Есеп берудің түрлері
Кәсіпорынның есеп беруі мазмұны мен мақсаттарына қарай бухгалтерлік, статистикалық және жедел есеп беру болып бөлінеді. Ұсыну тәсілі бойынша есептер шұғыл (жедел) және пошта арқылы берілетін есептер түрінде қарастырылады.
Жедел-статистикалық есеп беру
Өндірістік және қаржылық қызметтің жекелеген жақтарын бухгалтерлік және жедел-статистикалық есеп деректері негізінде көрсетеді.
Бухгалтерлік есеп беру
Бастапқы құжаттармен және есеп жазбаларымен расталған, жинақталған деректер негізінде жасалады.
Уақтылылық және сапа
Баланс пен өзге есептерді уақытында әрі сапалы дайындау үшін бухгалтерия барлық бөлімшелер бойынша құжатталудың толықтығын қамтамасыз етуі тиіс.
Қаржылық есеп берудің құрамы
Қаржылық есеп беру пайдаланушыларды есептік кезеңдегі қызмет нәтижелері мен қаржылық жағдай туралы пайдалы, мәнді және сенімді ақпаратпен қамтамасыз етеді. Ол инвестициялық саясатты қалыптастыруға, несиелеу бағыттарын айқындауға және болашақ ақша ағындарын бағалауға көмектеседі.
Негізгі құрамдас бөліктер
- Бухгалтерлік баланс
- Шаруашылық-қаржылық қызмет нәтижелері туралы есеп
- Ақша қаражаттарының қозғалысы туралы есеп
- Түсіндірме жазба (хаттама)
Қаржылық есеп берудің элементтері
Қаржылық есеп беруде мәмілелер мен оқиғалардың нәтижелері экономикалық мазмұнына сай сыныпталып көрсетіледі. Осы экономикалық мазмұн қаржылық есеп берудің элементтері арқылы ашылады.
Актив
Құндық бағасы бар субъектінің құқықтары мен мүліктік (және мүліктік емес) игіліктері. Активтер болашақта экономикалық олжа әкелу әлеуетімен сипатталады және өткен мәміле не оқиғаның нәтижесі ретінде танылады.
Мүмкін қолданылуы
- өндірісте және құрылыста пайдалану
- сату немесе басқа активтерге айырбастау
- міндеттемелерді өтеуге қолдану
- меншік иелері арасында бөлу
Міндеттеме
Өткен мәміленің нәтижесінде пайда болған қарыз: борышкер кредитор пайдасына белгілі бір әрекетті жасауға міндетті (қарызды төлеу немесе өзге түрде өтеу), ал кредитор орындалуын талап етуге құқылы.
Маңызды айырма: субъектінің болашақта актив алуға ниеті міндеттеме тудырмайды. Міндеттеме актив алынғанда немесе келісімшарттық қатынасқа кіргенде пайда болады.
Өтелу жолдары
Төлеу арқылы, басқа актив беру арқылы немесе кредитордың бас тартуы нәтижесінде (сот шешімімен не талап қою мерзімі өтуіне байланысты) тоқтатылуы мүмкін.
Меншік капиталы
Субъектінің активтері мен міндеттемелері арасындағы қалдық үлес (активтерден міндеттемелер шегерілгеннен кейін).
Құрамы
- жарғылық капитал
- қосымша төленген капитал
- резервтік капитал
- таратылмаған табыс
Баланс пассивіндегі меншік капиталының үлес салмағы жоғары болса, бұл кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын білдіреді.
Өзге элементтер
Қаржылық есеп берудің элементтеріне сондай-ақ қаржылық нәтиже, табыстар және шығыстар жатады.
Бухгалтерлік баланс: негізгі үлгі
Есеп берудің негізгі үлгісі — бухгалтерлік баланс. Балансты жасау алдында есеп регистрлеріндегі барлық синтетикалық шоттар бойынша қалдықтар мен айналымдар аналитикалық есеп деректерімен салыстырылады.
Салыстырмалылық талабы
Жыл басындағы және жыл соңындағы баланс деректерін салыстыру үшін баптардың номенклатурасы, бөлімдер, топтамалар және әрбір бап сәйкестендірілуі тиіс. Баланс белгіленген стандарттар мен әдістемелік ұсынымдарда айқындалған ақпаратты қамтуы қажет.
Шаруашылық-қаржылық қызмет нәтижелері туралы есеп
Бұл есеп нысаны табыс пен шығыс шоттарын ашып көрсетіп, есептік кезеңдегі қаржылық нәтижеге шолу жасайды.
Негізгі көрсеткіштер
- Өнімді (жұмысты, қызметті) сатудан түскен табыс
- ҚҚС, акциздер және өзге міндетті төлемдер мен салықтарды шегергендегі сома; қайтарылған тауар құны, баға және сату жеңілдіктері есепке алынады.
- Сатылған өнімнің (жұмыстың, қызметтің) өзіндік құны
- Өндіріспен байланысты тікелей нақты шығындар.
- Жалпы табыс
- Сатудан түскен табыстан сатылған өнімнің нақты өзіндік құны шегерілгеннен кейінгі нәтиже.
- Кезең шығыстары
- Өндірістік өзіндік құнға кірмейтін шығыстар: жалпы және әкімшілік шығындар, сату шығындары, пайыз төлеу шығындары.
- Негізгі қызметтен түскен табыс (зиян)
- Жалпы табыс пен кезең шығыстарының айырмасы.
- Негізгі емес қызметтен түскен табыс (зиян)
- Негізгі қызметке тікелей қатысы жоқ операциялардан алынған нәтиже.
- Салық салынғанға дейінгі әдеттегі қызметтен алынған табыс
- Негізгі және негізгі емес қызмет нәтижелерін біріктіру арқылы қалыптасады.
- Табыс салығы бойынша шығыс
- Қолданыстағы талаптарға сәйкес есептік кезең үшін анықталған табыс салығы сомасы.
- Салық салынғаннан кейінгі әдеттегі қызметтен алынған табыс (зиян)
- Салық салынғанға дейінгі табыстан табыс салығы бойынша шығыс шегерілгеннен кейінгі нәтиже.
- Төтенше жағдайдан алынған табыс (зиян)
- Есептік кезеңде орын алған төтенше жағдайлардың жинақталған (сальдоланған) нәтижесі.
- Таза табыс (зиян)
- Есептік кезеңдегі кәсіпорынның қорытынды қаржылық нәтижесі.
Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп
Ақша қаражатының қозғалысы туралы есеп белгіленген талаптарға сәйкес жасалады және негізгі, инвестициялық, сондай-ақ қаржылық қызмет нәтижесінде қалыптасатын ақша ағындары туралы деректерді қамтиды.
Негізгі қызмет
Кәсіпорынның негізгі операцияларынан түсетін және жұмсалатын ақша ағындары.
Инвестициялық қызмет
Ұзақ мерзімді активтерді сатып алу/сату және өзге инвестициялық операциялар нәтижесіндегі қозғалыс.
Қаржылық қызмет
Қарыз тарту, өтеу, капитал қозғалысы сияқты қаржыландыру шешімдерінің әсері.
Есепте сондай-ақ ақша қаражаты мен олардың баламаларының таза көбеюі (азаюы), жылдың басындағы және соңындағы қалдық көрсетіледі.
Қорытынды: Қазақстандағы банк секторы туралы байқаулар
Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкі және қаржы нарығын реттеу органдарының талаптарына сәйкес банк секторының жағдайы біртіндеп жақсарып келеді. Дегенмен банктер санының жылдан-жылға азаюы банк жүйесінде әлі де жекелеген проблемалардың бар екенін аңғартады.
Бұл өзгерістерді мемлекет тарапынан қысым ретінде емес, керісінше сапалық талапты күшейту деп түсінген жөн. Өйткені банктерде шоғырланған заңды және жеке тұлғалардың уақытша бос ақша қаражаттары экономиканың дамуына тиімді бағытталуы тиіс.
Негізгі түйіндер
- Банк қызметінің заң талаптарына сай жүргізілуі және меншікті капиталдың жеткіліктілігі маңызды.
- Активтерді тиімді орналастыру ұзақ мерзімді капиталдандыру мүмкіндігін арттырады.
- Қысқа мерзімді өтімді активтердің басымдығы ұзақ мерзімді инвестицияларды шектейді.
- Несиелердің қайтарылмауы, бағалы қағаздардың өтімсіздігі және табыстылықтың төмендігі қаржы құралдарының әлсіз дамуын көрсетеді.
- Нормативтік-құқықтық базаны күшейту және қаржы құралдарын дамыту арқылы ұзақ мерзімді салымдарды капиталдандыру қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
- ҚР 26 желтоқсан 1995 жылғы № 2732 «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» Заңы (24.06.02 ж. өзгерістерімен).
- ҚР 20.11.1998 жылғы № 304-1 «Аудиторлық қызмет туралы» Заңы (15.01.01 ж. өзгерістері мен толықтыруларымен).
- ҚР ҚМ 29.10.2002 жылғы № 542 бұйрығы: «Есептілікті дайындау және ұсынудың тұжырымдамалық негіздемесін бекіту туралы».
- Бухгалтерлік есеп стандарттары.
- Типовой план счетов бухгалтерского учета, утвержденный приказом МФ РК от 18.09.2002 г.
- Андросов А.М., Викулова Е.В. Бухгалтерский учет. — М.: Андросов, 2001 г.
- Артеменко В.Г., Белленир М.В. Финансовый анализ. — М.: Издательство ДИС, НГАЭиУ, 2001 г.
- Аудит / под ред. В.И. Подольского. — М.: ЮНИТИ, 2001 г.
- Ержанов М.С. Теория и практика аудита. — Алматы: Ғалым, 1994 г.
- Ефимова О.В. Как анализировать финансовое положение предприятия (практическое пособие). — Бизнес-школа, 2001 г.
- Ковалева О.В., Константинова Ю.П. Аудит. Организация аудиторской деятельности. Методика проведения аудиторской проверки. — М.: ПРИОР, 2000 г.
- Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на предприятии. — Алматы: Центраудит–Казахстан, 2002 г.
- Библиотека бухгалтера и предпринимателя № 4 (153), апрель 2003 г. «Исчисление среднего заработка для оплаты отпускных».
- Бюллетень бухгалтера № 47, ноябрь 2003 г. «Первые шаги в мир МСФО».
- Кеулимжаев К.К. Корреспонденция счетов хозяйственных операций по генеральному плану счетов бухгалтерского учета финансово-хозяйственной деятельности субъектов. — Алматы: БИКО, 2000 г.
- Кеулимжаев К.К. «Финансовый учет на предприятии». — Алматы: Экономика, 2003 г.
- Радостовец В.К., Даулетбеков А.Д. Бухгалтерский учет на предприятии. — Алматы, 1994 г.
- Радостовец В.К., Радостовец В.В., Шмидт О.И. Бухгалтерский учет на предприятии: издание 2-ое, дополненное и переработанное. — Алматы: Центраудит–Казахстан, 2002 г.
- Радостовец В.К., Даулетбеков А.Д., Тайгашинова К.Т. Финансовый учет на предприятии. — Алматы, 1999 г.
- Радостовец В.В., Шмидт О.И. Теория и отраслевые особенности бухгалтерского учета. — Алматы: Независимая аудиторская компания «Цент аудит — Казахстан», 2000 г.
- Радостовец В.К. Финансовый и управленческий учет. — Алматы: НАК «Центраудит», 1997 г.
- Савин А.А., Сотникова Л.В. / под ред. проф. В.И. Подольского. — Н: Аудит, ЮНИТИ, 1997 г.
- Сатубалдин С.С. Азиатский кризис: причины и уроки. — Алматы, 2000 г.
- Сейдахметова Ф.С. Бухгалтерская отчетность, ее виды и назначение. — LEM, 2001. — 46 с.
- Система бухгалтерского учета в РК, 2002 г. Тулешова Г.К., монография.
- Дюсембаев К.Ш. Анализ финансового положения предприятий. — Экономика, 1998. — 294 с.
- Дюсембаев К.Ш. Аудит и анализ в системе управления. — Алматы, 1998 г.
- Ержанов М.С., Ержанова А.М. Основы бухгалтерского учета и новая корреспонденция счетов (с 1 января 2003 г.). — Алматы, 2003. — Аудиторская фирма «Ержанова».