Қазақша рефераттар

Ана тілі сабақтарында қазақ халық ертегілерін оқыту арқылы оқушыларға адамгершілік тәрбие беру жолдары туралы қазақша реферат

Ана тілі пәнінің маңызы: тіл, ой, мінез

«Бала — балғын тал, ересек адам — бағбан» деген ой әр ұрпақты тәрбиелеудің өзегін дәл береді. Бастауыш мектепте ана тілі пәні — негізгі әрі маңызды пәндердің бірі: ол баланың дүниетанымын қалыптастырады, қарым-қатынас мәдениетін дамытады, имандылық пен адамгершілікке баулиды, интеллект пен шығармашылықтың арнасын ашады.

Пәннің негізгі мақсаты

  • Оқу дағдысының негізін қалау
  • Тыңдау мәдениетін қалыптастыру
  • Сөздің дыбыстық құрылысы туралы түсінік беру
  • Өздігінен оқуға, кітапқа қызығушылық ояту
  • Диалогтік және монологтік сөйлеуді дамыту

Дидактикалық міндеттер

  • Жалпы оқу білігі мен машығын қалыптастыру
  • Айнала әлем туралы түсініктерді байыту (адам, табиғат, қоғам)
  • Идеялық және мінез-құлықтық тәрбие беру
  • Логикалық ойлауды дамыту

Бала бойына жалпыадамзаттық құндылықтарды сіңіру халықтың мәдени-рухани мұрасымен, салт-дәстүрінің озық үлгілерімен тікелей байланысты. Сондықтан 1–4 сынып бағдарламаларында тіл дамыту мен сөйлеу мәдениетін көтеру жұмыстары ертегілер, аңыз-әңгімелер сияқты жанрлар арқылы жүйелі жүргізіледі.

Ертегі: адамгершілікке бастайтын көркем мектеп

Ертегіге бай елдің бірі — қазақ халқы. Халық ауыз әдебиетінде ақылдылық пен ақымақтық, арамдық пен адалдық, жақсылық пен жамандық қатар салыстырылып беріледі. Бұл — бала санасында моральдық таңдауды қалыптастырудың табиғи жолы.

Тәрбиелік әсері

Қарапайымдылық, кішіпейілділік, қайырымдылық, адалдық сияқты қасиеттерді бала көркем мәтін арқылы қабылдайды.

Тілдік байлық

Ертегілер тілі түсінікті, бейнелі тіркестерге, қанатты сөздерге бай; бұл — сөздік қорды табиғи түрде молайтудың құралы.

Ойлау мәдениеті

Оқиға желісін жүйелеу, кейіпкер әрекетін бағалау, себеп-салдарды табу — логикалық ойлауды дамытады.

Зерттелуі мен жинақталуы

ХІХ ғасырдан бастап қазақ ертегілерінің көркем үлгілерін В. Радлов, Г. Потанин, И. Березин, Ш. Уәлиханов сияқты ғалымдар жинап, жариялады. Кейін қазақ фольклоры Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев, А. Байтұрсынов, М. Әуезов, С. Сейфуллин еңбектерінде кең қамтылды.

Сабақты ұйымдастыру: ертегіні әрекетке айналдыру

Қазақ халық ертегілерін ана тілі сабағында тиімді қолдану үшін тапсырманы оқушының жас ерекшелігіне сай саралау маңызды. Ертегімен жұмыс тек оқумен шектелмей, пікір айту, дәлелдеу, сахналау сияқты әрекеттерге ұласқанда тәрбиелік мәні күшейеді.

Үш «звено» бойынша саралау үлгісі

I звено

Мәтінді дұрыс оқу

Диалог/монолог түрінде мәнерлеп оқыту, негізгі ойды табу.

II звено

Кейіпкерлерді талдау

Жағымды/жағымсыз кейіпкерлерді анықтау, әрекетін түсіндіру.

III звено

Сахналық қойылым

Рөлге бөліп ойнау, қорытынды ойды әрекет арқылы жеткізу.

Адамгершілік өзегін ашу үшін жетекші сұрақтар

  • Ертегідегі қай эпизод адалдықты көрсетеді? Неге?
  • Кішіпейілділік, кешірімділік, ақылдылық қай тұстарда байқалады?
  • Сен кейіпкердің орнында болсаң, қандай шешім қабылдар едің?

Сөздік жұмыс: түсініктен қолдануға дейін

Ертегі мәтінін меңгертуде сөз мағынасын ашу — басты шарт. Түсіндірме жұмысында морфологиялық талдау, тұрмыстық мысал, қысқа үзінді көрсету, анықтама беру сияқты тәсілдерді үйлестіре қолдануға болады.

Сөздік жұмыстың 4 бағыты

  1. 1Сөздікті байыту: жаңа сөз үйрету, мағынасын түсіндіру.
  2. 2Сөздікті нақтылау: бұрын білетін сөз мағынасын тереңдету.
  3. 3Қолдануға жағдай жасау: сөйлегенде, мәтін құрағанда сөзді белсенді қолдандыру.
  4. 4Тілдік қателерді түзету: жат сөздерді, қате айтылымды түзету.

Мысал: «Ғажайып бақ» мәтініндегі сөздер

«Ұлтарақтай жер»
Азғантай жер.
«Ай десе аузы, күн десе көзі»
Аса сұлу, өте көрікті.
«Жұбаныш»
Көңілге сүйеніш, алданыш, медет.
«Жұт»
Қатты қыс жылдары аштықтан, суықтан малдың қырылуы; індетке ұласатын ауыр кезең.
«Жүгіну»
Дауды әділ шешу үшін төрешіге бару, өтіну.
«Кіріптарлық»
Тәуелділік, жоқшылық, қиыншылық.

«Ғажайып бақ»: еңбек пен адалдықты ардақтайтын идея

Оқулықтағы шыншыл ертегілердің бірі — «Ғажайып бақ». Оқиға желісі тартымды, кейіпкерлері Асан мен Қасен — қарапайым еңбек адамдары. Ертегінің негізгі идеясы — қарапайым адамның ақылын, еңбегін және адалдығын құрметтеу.

Негізгі моральдық түйін

Қасен қиын кезеңде досы Асаннан үлеске алған жерінен алтын толы қара қазан тауып алады. Бірақ ол алтынды өзіне қимағандай болып, «Бұл — маңдай терімен еңбек еткен адамның несібесі» деп Асанға қайтарады. Бұл эпизод балаларға адалдық пен пәктіктің нақты үлгісін көрсетеді.

Оқиғаны бөліктерге бөлу (жүйелеу тәсілі)

  1. IҚасеннің жұтқа ұшырауы
  2. IIАсанның достық көмегі
  3. IIIАлтын салынған қара қазан
  4. IVКедейлердің қарияға жүгінуі
  5. VҚарияның шешімі
  6. VIЖас жігіттің рақымдылығы
  7. VIIХалықтың рахатқа кенелуі

Пікірталасқа арналған сұрақ

«Сен осы алтынды қайда жұмсар едің?» деген сұрақ оқушыны ойлануға, жауапкершілікпен шешім қабылдауға үйретеді. Ертегінің астарлы идеясы: «Не істесең де ойланып істе».

Көріністі бейнелеу тапсырмасы

«Ғажайып бақтың» келбетін сөз тіркестерімен суреттету: көктеген шыбықтар, жұпар иіс, қып-қызыл алмалар, пісіп тұрған жүзім, бал татыған өрік, жарқыраған көл, көкорай шалғын, арық суының сылдыры. Кейін оны қағазға түсіріп, иллюстрация жасату.

Әуезов пайымы: ертегі мен шындықтың арақатынасы

М. Әуезов ертегі мен аңыздың табиғатын түсіндіре отырып, тарихта аты қалған адамның шын қылығына халық қиялы қосылып, көркем оқиға болып өрілетінін айтады. Ертегідегі оқиға дәл сол күйінде болмауы мүмкін, бірақ халық жадында мәні сақталатын шындық қалады.

Алдар көсе: күлкі арқылы әділетке тәрбиелеу

Оқулықта Фараби, Асан қайғы, Алдар көсе туралы аңыздар беріледі. «Алдар көсе мен Шық бермес Шығайбай» аңызында сараң байдың қылығы әшкереленіп, Алдардың тапқырлығы арқылы оқушыда әділетке құштарлық оянады.

Неліктен балаларға әсер етеді?

  • Күлкілі ситуация арқылы жағымсыз мінез (сараңдық) айқын көрінеді.
  • Оқушы кейіпкер әрекетіне баға беріп, өз көзқарасын дәлелдеуге үйренеді.
  • Аңыздың тілі бейнелі, есте сақтауға жеңіл, оқу мотивациясын арттырады.

Сыныптағы жұмыс форматы

Бірінші сағатта мәтін мазмұнын ашып, келесі сабаққа үйде оқып келуді тапсыруға болады. Екінші сағатта оқушылар Алдардың қылықтарын қызыға талқылап, Алдар мен Шығайбайдың іс-әрекетіне өз бағасын береді. Бұл — моральдық пайым мен пікір айту мәдениетін қалыптастыратын тиімді жол.

Ұлттық тәрбие және ағартушылар мұрасы

Жас ұрпақтың адамгершілік тәрбиесінде ұлттық мінез-құлық пен дәстүрдің орны ерекше. Қазақ халқының тарихи тәжірибесі көшпенді өмір салтымен, жерін қорғаумен, көрші халықтармен қарым-қатынаспен бірге қалыптасты. Халық момындықты емес, бейбітшілік пен сыйластықты жоғары қояды; қонақжайлық, мейірім, үлкенді құрметтеу сияқты құндылықтар соның айғағы.

Ыбырай Алтынсариннің ұстанымы

Ы. Алтынсарин халық фольклорын тәрбиелік мақсатта іріктеп қолданды. «Қазақ хрестоматиясы» арқылы оқу-білімге шақырып қана қоймай, адамгершілік сана мен мінез қалыптастыруға қызмет ететін идеяларды алға шығарды.

Абай және алаш зиялыларының тағылымы

Абай мұрасы адам тәрбиесінің ең өзекті мәселелерін қозғап, кісіліктің өлшемін ұсынды. Ал А. Байтұрсынов, М. Жұмабаев, Ж. Аймауытов, М. Дулатов, Ш. Құдайбердиев еңбектері гуманистік-адамгершілік идеяларды қазақ мектебінің тәжірибесіне жақындатты.

Қорытынды ой

Ертегі — бастауыш сынып оқушысының қиялын оятатын, дүниені танытатын және мінезді тәрбиелейтін қуатты құрал. Ол арқылы бала жақсылық пен жамандықты, адалдық пен арамдықты айыра білуге үйренеді. Мұғалім әр сабақта ертегінің көркем мазмұнын адамгершілік өлшеммен байланыстырып, оқушыға өз әрекетін бағалауға мүмкіндік берсе, тәрбиелік нәтиже тереңдей түседі.