Қазақша рефераттар

Ұлттық банк

Ұлттық банктің құқықтық мәртебесі және институционалдық орны

Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» заң күші бар Жарлығына сәйкес, Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі — елдің Орталық банкі және банк жүйесінің жоғарғы деңгейі. Ұлттық банк осы Жарлыққа сай Президентке есеп береді. Өз қызметінде Қазақстан Республикасының Конституциясын, өзге де заңдарды, сондай-ақ халықаралық шарттар мен келісімдерді басшылыққа алады.

Құқықтық тұлғалығы

Ұлттық банк — заңды тұлға, дербес балансы бар, төменгі бөлімшелері өзіне тікелей бағынатын біртұтас орталықтандырылған құрылым. Қызметін толық шаруашылық есеп негізінде жүргізеді.

Артықшылықтары

Әр түрлі салықтар мен алымдарды, сондай-ақ баж және кеден төлемдерін төлеуден босатылады. Республика аумағында да, одан тыс жерлерде де өз басқармалары мен бөлімшелерін ашуға құқылы.

Тәуелсіздік қағидаты

Үкімет Ұлттық банктің міндеттемелері бойынша жауап бермейді; дәл сол сияқты Ұлттық банк те Үкіметтің міндеттемелері үшін жауапты емес (арнайы жауапкершілік алмаған жағдайда). Мемлекеттік органдар Ұлттық банктің заңды қызметіне араласуға құқылы емес.

Ұлттық банк өз жұмысын Үкіметпен келісімде жүргізіп, тұрақты түрде кеңесіп отырады. Бұл өзара іс-қимыл ақша-несие саясатының үйлесімділігін күшейтуге бағытталған.

Басқару құрылымы

Басқарма (жоғарғы орган)

  • Басқарма 9 адамнан тұрады: Ұлттық банк төрағасы, бес лауазымды тұлға, Президенттен 1 өкіл және Үкіметтен 2 өкіл.
  • Басқарма мүшелері тиісті түрде Президент, Үкімет және Ұлттық банк төрағасы тарапынан бекітіледі және қызметтен босатылады (заңның 13-бабы).
  • Мәжілістер қажет болған кезде өткізіледі, бірақ айына кемінде бір рет жиналады.

Директорлар кеңесі (Директорат)

Ұлттық банктің күнделікті қызметін ұйымдастыратын орган — Директорлар кеңесі. Ол Ұлттық банктің қарауындағы мәселелер бойынша шешім қабылдайды және басқарушылық процестердің үздіксіздігін қамтамасыз етеді.

Облыстық басқармалар Ұлттық банк белгілеген өкілеттік шеңберінде жұмыс істейді және Ұлттық банкке есеп беруге міндетті.

Төраға және орынбасарлар

Төрағаны Республика Президенті Парламентпен келісім арқылы 6 жыл мерзімге тағайындайды.

Төраға қызметтен кеткісі келсе, 2 ай бұрын Президентке өтініш беруге құқылы. Қызметтен босатуды Президент жүзеге асырады.

Орынбасарлар төрағаның ұсынысымен Президент тарапынан 6 жылға бекітіледі және төрағаның ұсынысымен қызметтен босатылады (заңның 14-бабы).

Негізгі міндеті және функциялары

Ұлттық банктің негізгі міндеті — ұлттық валютаның ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету.

Ақша-несие саясаты

Ұлттық банк айналымдағы ақша массасын реттейді, ресми пайыз мөлшерлемесінің деңгейін айқындайды, өз бағалы қағаздарын шығарады және міндетті резервтер нормативін белгілейді.

  • Ақша базасын мақсатты түрде басқару
  • Пайыз саясаты арқылы нарықтағы мөлшерлемелерге ықпал ету
  • Ашық нарық операциялары (бағалы қағаздарды сатып алу/сату)

Эмиссия және қолма-қол ақша айналысы

Қазақстан Республикасында банкнот эмиссиясын жүзеге асырады: номиналдар құрылымын, теңге мен тиындардың дизайнін және өлшемдерін айқындайды, дайындалуын ұйымдастырады.

Төлем құралдарының түрлері мен айналым тәртібін белгілеу — ақша айналысының сенімділігіне әсер ететін негізгі тетіктердің бірі.

«Банктердің банкісі» рөлі

Қайта қаржыландыру жүйесін ұйымдастырады және жоғары өтімді, қауіпсіз активтермен қамтамасыз етілген несиелерді (әдетте алты айға дейін) ұсына алады.

Үкіметтің банкі және агенті

Мемлекеттік органдардың банкі және агенті ретінде республиканың ішкі және сыртқы қарыздарын өтеуге қатысады, Қаржы министрлігі шоттары бойынша дебеттік қалдықтың пайда болуын болдырмауға бағытталған шаралар қабылдайды.

Банктік қадағалау және бақылау

Банктер мен олардың филиалдарын ашуға рұқсат береді, банк операцияларын жүргізуге лицензиялар ұсынады және қадағалау функцияларын атқарады.

Валюталық реттеу және бақылау

Шетел валютасының және шетел валютасындағы бағалы қағаздардың айналым тәртібін белгілейді, қажет болған жағдайда валюталық операцияларға және пайыз мөлшерлемелеріне шектеулер қоя алады.

Қаржылық негізі және капитал құрылымы

Ұлттық банк өз шығындарын өз қаражаты есебінен өтейді. Оның қаражаты жарғылық капиталдан, резерв капиталынан, қайта бағалау шоттарынан және арнайы провизиялардан (резервтерден) қалыптасады.

Жарғылық капитал

Заңның 9-бабына сәйкес, Ұлттық банктің жарғылық қоры 20 млрд теңге мөлшерінде қалыптастырылады: республикалық бюджеттен бөлінген қаражаттар, мемлекеттен алынған негізгі қорлар және Ұлттық банктің пайдасынан аударымдар есебінен.

Резерв капиталы

Резерв капиталы жарғылық капитал мөлшеріне тең деңгейде ұсталады. Ол таза табыс есебінен толықтырылып, жүргізілген операциялардан туындайтын шығындарды жабуға бағытталады.

Қайта бағалау шоттары

Алтын-валюта активтерін қайта бағалау шоты қайта бағалау нәтижесінде пайда болатын іске асырылмаған табысты есепке алуға арналған. Бұл шоттың тәртібін Ұлттық банктің Басқармасы бекітеді.

Арнайы провизиялар (резервтер)

Күмәнді және үмітсіз талаптар, несиелер, депозиттер, бағалы қағаздар, есеп айырысу тәуекелдері және басқа да активтер бойынша ықтимал шығындарды жабуға арналған резервтер құрылады. Мұнда аяқталмаған құрылыс көлемі, монетарлық емес талаптар және әлеуметтік сипаттағы төлемдер де ескеріледі.

Алтын-валюта резервтері

Алтын-валюта резервтері теңгенің ішкі және сыртқы тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін құрылады және мақсатты түрде пайдаланылады. Резерв құрамына алтын, шетел валютасы (банкнота және монета), Ұлттық банктің ішкі және шетелдегі шоттарындағы қалдықтар, Ұлттық банкте сақталатын валюталық құндылықтар, шетел үкіметтері немесе халықаралық қаржы ұйымдары кепілдік берген бағалы қағаздар, шетел валютасындағы вексельдер және өзге де өтімді әрі қауіпсіз сыртқы активтер кіреді.

Инфляцияны төмендету және тұрақтандыру: саясаттың өзегі

Ұлттық банктің басым бағыттарының бірі — инфляцияны төмендету және оны тұрақты деңгейде ұстап тұру. Мәтінде келтірілген деректерге сүйенсек, 2001 жылы жалпы жылдық инфляция 6,6%-ға дейін төмендеп, кейінгі кезеңдерде 5–7% аралығында салыстырмалы тұрақтылық байқалғаны атап өтіледі.

Бағалардың құрылымы

Инфляцияға азық-түлік, азық-түлік емес тауарлар және ақылы қызметтер бағасының өсуі ықпал етеді.

Экономикалық салдары

Инфляция деңгейіндегі белгісіздік инвестиция тарту ынтасын әлсіретіп, өндірістік мүмкіндіктерге қысым түсіруі мүмкін.

Саясаттың логикасы

Мемлекет пен қаржы секторы инфляцияға қарсы шараларды жүйелі түрде қолданып, ақша айналысын тұрақтандыруға ұмтылады.

Инфляцияға қарсы саясат: тікелей және жанама тәсілдер

Тікелей реттеу (табыстар саясаты)

Жалақы мен бағалардың өсу параметрлерін айқындау арқылы іске асады.

Жанама реттеу (дефляциялық шаралар)

Монетарлық және фискалдық саясат құралдары басым қолданылады: ақша массасы, несиелеу көлемі, пайыз мөлшерлемесі, айырбас бағамы және ашық нарық операциялары арқылы ықпал ету.

Ақша-несие саясатының негізгі құралдары

Ұлттық банк ақша базасын және нарықтық мөлшерлемелерді реттеу үшін бірқатар құралдарды қолданады. Ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесі ақша нарығындағы ахуалға, несиеге сұраныс пен ұсынысқа және инфляция деңгейіне қарай белгіленеді. Пайыз саясатының басты мақсаты — айналыстағы теңге ұсынысын және несиеге сұранысты теңгерімдеу арқылы инфляцияның өсуін тежеу.

Құралдар жиынтығы

  • Ресми қайта қаржыландыру мөлшерлемесін белгілеу
  • Ең төменгі міндетті резервтер нормаларын белгілеу және жіктеу
  • Мемлекеттік бағалы қағаздармен ашық нарық операциялары
  • Банктерге және Үкіметке несие беру
  • Валюталық нарықтағы интервенциялар
  • Жекелеген несиелік операцияларға сандық шектеулер енгізу
  • Ресми есепке алу (дисконттық) мөлшерлемесі

2008–2010 жылдар: девальвациялық күтулер және саясаттың қайта теңшелуі

2008 соңы – 2009 басы: бағам тұрақтылығын сақтау әрекеттері

2008 жылдың аяғы мен 2009 жылдың басында ішкі валюта нарығында девальвациялық күтулер күшейді. Осы кезеңде Ұлттық банк айырбас бағамының тұрақтылығын сақтау үшін бір АҚШ доллары үшін 120 теңге ±2% дәлізін ұстауға күш салды. 2008 жылғы қазаннан 2009 жылғы ақпанға дейін теңгені қолдау мақсатында 9 млрд АҚШ долларынан астам қаражат жұмсалып, алтын-валюта резервтері 10,4%-ға төмендеді.

2009 ақпан: жаңа валюталық дәліз

Әлемдік экономикалық ахуалдың нашарлауы, сауда әріптестері валюталарының девальвациясы және энергия ресурстары бағаларының төмендеуі төлем балансына қысым түсірді. Нәтижесінде Ұлттық банк 2009 жылғы ақпанда бір АҚШ доллары үшін 150 теңге ±3% жаңа дәлізін белгіледі. Бұл қадам девальвациялық күтулерді әлсіретіп, отандық өндірушілердің бәсекеге қабілеттілігін қалпына келтіруге және резервтерді сақтауға ықпал етті.

Нарықтың тұрақтануы

2009 жылдың аяғына қарай ішкі валюта нарығындағы ахуал тұрақтанып, ұлттық валютаның нығаю үрдісі байқалды.

Резервтердің қалпына келуі

2009 жылдың соңында алтын-валюта резервтері 23,2 млрд АҚШ доллары болды, бұл 2008 жылмен салыстырғанда 16,8% артық.

Сенімді қалпына келтіру

Басым бағыттардың бірі — халықтың ұлттық валютаға деген сенімін күшейту және қысқа мерзімді теңге өтімділігін қолдау.

Өтімділік және резервтік талаптар: нақты шаралар

  • Қайта қаржыландыру заемдары берілді, кепілдік қамтамасыз ету құралдарының тізбесі жаңартылды.
  • Ресми қайта қаржыландыру ставкасы 10,5%-дан 7,0%-ға дейін төмендетілді.
  • 2009 жылғы наурызда ең төменгі резервтік талаптар: ішкі міндеттемелер бойынша 2%-дан 1,5%-ға, өзге міндеттемелер бойынша 3%-дан 2,5%-ға төмендетілді.
  • Қайта құрылымдау үстіндегі банктердің өтімділігін қолдау үшін 2009 жылғы қарашада жекелеген нормативтер 0% деңгейінде белгіленді.

2010 жылға мақсат

2010 жылы негізгі мақсат — баға тұрақтылығын қамтамасыз ету, яғни инфляцияны 6,0–8,0% дәлізінде ұстап тұру.

Дереккөз ретінде мәтінде Ұлттық банктің материалы және nationalbank.kz сайтына сілтеме келтірілген.

Аймақтар бойынша айлық инфляция (2009–2010): деректер кестесі

Төмендегі кестеде 2010 жылғы айлар бойынша (және анықтама ретінде 2009 жылғы қазан) инфляцияның өткен айға қатысты пайыздық өзгерісі берілген.

Өңір 2009 қазан 2010 қаңтар ақпан наурыз сәуір мамыр маусым шілде тамыз қыркүйек қазан
Қазақстан Республикасы 1,4 0,9 0,7 0,7 0,6 0,2 0,2 0,0 0,6 0,9 0,4
Ақмола 2,9 1,3 0,5 0,7 0,2 0,3 0,1 -1,4 0,3 0,7 0,2
Ақтөбе 2,0 0,5 0,5 0,5 0,4 0,2 0,1 0,2 0,5 0,7 0,5
Алматы 1,5 0,7 0,5 0,6 0,6 0,3 0,0 -0,1 0,4 1,0 0,2
Атырау 2,9 0,2 0,4 0,7 0,4 -0,7 0,2 0,1 1,0 1,5 0,4
Батыс Қазақстан 0,7 0,7 0,7 0,8 0,7 0,2 0,2 -0,1 0,4 0,8 1,9
Жамбыл 1,4 1,1 0,6 0,7 0,5 0,4 -0,1 0,1 0,4 1,1 0,1
Қарағанды 1,1 0,8 0,8 0,6 0,7 0,1 0,2 0,0 0,7 1,3 0,4
Қостанай 1,4 0,6 0,8 0,6 0,4 0,3 0,0 0,0 0,6 0,8 0,3
Қызылорда 1,5 0,8 0,6 0,8 0,4 0,1 0,1 0,0 0,4 0,9 1,1
Маңғыстау 0,9 0,8 0,7 0,6 0,3 0,5 0,1 0,4 0,8 0,6 0,2
Оңтүстік Қазақстан 0,7 1,5 0,8 0,5 0,7 0,2 0,3 0,4 0,8 0,8 -0,5
Павлодар 2,4 0,8 0,2 0,4 0,5 0,1 0,4 0,1 0,8 0,7 0,1
Солтүстік Қазақстан 1,3 0,8 0,6 0,8 0,4 0,7 -0,1 0,1 0,3 0,5 0,8
Шығыс Қазақстан 1,3 1,1 1,2 0,8 0,5 0,0 0,0 0,1 0,5 1,1 0,3
Астана қ. 1,2 0,6 0,6 0,7 1,0 0,2 0,2 -0,1 1,0 1,1 0,3
Алматы қ. 1,2 0,7 0,6 0,7 0,6 0,3 0,4 0,3 0,3 0,9 1,0

Дереккөз: www.nationalbank (мәтінде келтірілген сілтеме бойынша).