Муссолини үкіметін құлату
Маттеотти ісі және фашизмнің екінші толқыны
1924 жылғы 10 маусымда депутат-социалист Джакомо Маттеотти парламентте фашистердің сайлау науқаны кезіндегі заңсыз әрекеттерін әшкерелеп сөз сөйледі. Көп ұзамай Думини бастаған фашистер оны өлтірді. Бұл оқиға елді дүр сілкіндіріп, фашистік режимнің беталысын түбегейлі қатайтқан саяси дағдарысқа айналды.
Авентин оппозициясының қалыптасуы
Маттеотти өлімінен кейін парламенттегі фашизмге қарсы топтар өзара кеңесу үшін жиналды. Кездесуге үш жұмысшы партиясының парламенттік топтары (УСП, ИСП, КПИ), Халықтық партия, Республикандық партия, конституциялық оппозиция және әлеуметтік демократия өкілдері қатысты.
Негізгі шешім (14 маусым)
Маттеотти ісі толық ашылғанға дейін оппозиция палата жұмысына қатыспайтынын мәлімдеген резолюция қабылданды. Бұл қадам тарихта Авентин оппозициясы деген атпен белгілі бастаманың негізін қалады.
Фашистік емес күштердің парламенттен кетуі Муссолиниді парламент сессиясын тоқтатуға мәжбүр етті. Елде абыржу күшейді: фашистер туралы шындықты айтқан депутаттың өлтірілуі қоғамды ашындырды. Көшелерде митингілер өтті, бірқатар кәсіпорындарда стихиялы ереуілдер басталды. Үкімет дағдарысқа жауап беруде дағдарып қалды.
Оппозиция тактикасы және Муссолинидің маневрі
Муссолини төңкерістің алдын алуға және жағдайды бақылауға алуға тырысты. 16 маусымда ол ішкі істер министрі қызметіне әділеттілігімен танылған Федерцониді тағайындады. Осы тұста буржуазиялық оппозиция үкімет бағытын халықты кеңінен жұмылдырмай-ақ өзгертуге ұмтылды: либералдар революциялық партиялардың үгітіне ермеуге және тыныштық сақтауға шақырды.
Коммунистер үш жұмысшы партиясын біріктіріп, жалпыұлттық ереуілге үндеді. Алайда бұл бастаманы өзге жұмысшы партиялары қолдамады. 18 маусымда олар Муссолини үкіметінің кетуін және Құрылтай жиналысын шақыруды талап еткен резолюция қабылдағанымен, коммунистер бастамалаған жиынға қатыспады.
Күштердің қайта орналасуы
Авентин оппозициясында КПИ орнын ИСП белсендірек иеленді. ИСП-ның мақсаты: Муссолини үкіметін құлату, басқа оппозициялық партиялармен одақта болу және кейбір мәселелерде компромиске бару.
Осылайша олар КПИ жариялаған 24 сағаттық ұлттық ереуілге қосылудан бас тартып, ВКТ-ның 27 маусымда жұмысты 5 минутқа тоқтату туралы ұсынысын қолдады. Сол күні Авентин ассамблеясы өтті: декларацияда фашистік милиция таратылып, заңдылық қалпына келтірілгенше оппозиция парламент жұмысына қатыспайтыны айтылды.
Оппозиция король мен Ватиканның көмегі арқылы Муссолиниді отставкаға кетіруге болады деп үміттеніп, қалың бұқаралық қозғалысты ұйымдастыруға жеткілікті күш салмады. Бұл Муссолиниге уақыт ұтып, шешуші соққыға дайындалуға мүмкіндік берді.
1925–1926: «Екінші толқын» және ерекше заңдар
Бұрылысты сәт
1925 жылғы 3 қаңтарда Муссолини парламенттегі сөзінде үкімет пен оппозиция арасындағы күрес күш арқылы шешілетінін мәлімдеді. Осыдан кейін фашизмнің екінші толқыны басталды.
Демократиялық ұйымдар мен оппозициялық басылымдар талқандалды, үкіметтің сипаты толықтай фашистікке айналды. 1925 жылғы 5 қарашада фашистер реформистік Унитарлық социалистік партияның қызметіне тыйым салды (Дзанибони тобының қастандығына жауап ретінде).
Режимді бекіткен негізгі шаралар
- 1925 жылғы 24 желтоқсан: мемлекеттік аппаратты «сенімсіз элементтерден» тазарту туралы заң.
- 1926 жылғы 31 желтоқсан: саяси эмигранттардың азаматтығын жою процедурасы; атқарушы билікке заң нормаларын шығару құқығын беру.
- 1926 жылғы 4 ақпан: сайланатын муниципалитеттердің орнына 5 жылға король декретімен тағайындалатын подеста институты.
- 1926 жылғы 6 сәуір: провинция префектілерінің билігін кеңейту.
- 1926 жылғы 3 сәуір: ұжымдық еңбек қатынастарын ұйымдастыру туралы заң.
1926 жылғы ақпанда Муссолиниге кезекті қастандық әрекеті жасалды, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Бұл оқиға репрессияны күшейтуге сылтау болды. 6 қарашада Муссолини Федерцониді отставкаға жіберіп, ішкі істер министрлігін өзі басқарды. Бұдан кейін демократиялық бағыттағы партиялар мен ұйымдардың қалдықтары толық жойылды: Авентин депутаттарының мандаттары тоқтатылды, антифашистік баспаға тыйым салынды, шекаралық бақылау күшейтілді.
Корольге, королеваға немесе үкімет басшысына қастандық жасағаны үшін өлім жазасы енгізілді. «Мемлекетті қорғау» жөніндегі ерекше трибунал құрылды. 1926 жылғы қарашада қабылданған ерекше заңдар бастапқыда 5 жылға жоспарланғанымен, кейін бірнеше рет ұзартылып, режимнің соңына дейін күшін жойған жоқ.
Антифашистік күрестің жаңа кезеңі: тұтқындаулар, эмиграция, жаңа блок
Ерекше заңдар енгізілген соң Италияда фашизмге қарсы күрес жаңа кезеңге өтті. Жаппай тұтқындаулар толқыны басталды. Алғашқы қамауға алынғандардың қатарында компартия жетекшілерінің бірі Антонио Грамши болды. Көптеген антифашистер шетелге, әсіресе Францияға кетуге мәжбүр болды: сонда Италия социалистік партиясы мен Социалистік итальян еңбекшілері партиясының басқарушы органдары орналасты.
1927 жылғы 4 қаңтарда ВКТ атқарушы комитеті өзін-өзі тарату туралы қаулы қабылдады. 1927 жылғы наурыздың соңында эмигранттық ВКТ, ИСП, ПСЛИ, республикандық партия және эмигрант-масондар бірлесіп жаңа блок құрды. Ол «Антифашистік әрекеттер концентрациясы» деп аталып, басты мақсат ретінде фашизмге қарсы күресті жариялады.
Корпоративтік мемлекет: «Еңбек хартиясы» және қоғамды фашистендіру
Италия ішінде Муссолини өз қағидаларын орнықтыруды жалғастырды. 1927 жылғы 21 сәуірде Үлкен фашистік кеңес «Еңбек хартиясы» атты құжатты жариялады. Жаңа фашистік мемлекет негізі өндіріс салалары бойынша кәсіпкерлер мен жұмысшыларды біріктіретін корпорациялар жүйесіне сүйенуі тиіс болды.
Алайда бір кәсіп шеңберінде жұмыс берушілер мен жалдамалы еңбек иелерін мүдделері әртүрлі болғандықтан шынайы біріктіру қиын еді. Сол себепті хартия ұзақ уақыт бойы қағаз жүзіндегі тұжырым ретінде қалып қойды.
Маңызды түйін
Кәсіподақтарды мемлекеттік жүйеге кіріктіру қоғамды фашистендірудің негізгі тетіктерінің біріне айналды: бұл еңбек пен капитал «үндестігі» ұранын күшейтіп, саяси бақылауды кеңейтті.
Ватиканмен ымыра: Латеран келісімі (1929)
Фашистік диктатураның нығаюында фашизм мен Ватикан бастаған шіркеудің арақатынасы ерекше рөл атқарды. Шіркеудің ықпалы зор болды, ал шіркеу мен мемлекеттің жақындасуына социализмге қарсы ортақ мүдделер және қаржы-монополистік капиталдың күшеюіне қатысты ұстанымдар әсер етті.
Муссолини мәселені жедел шешуге ұмтылды. Ватикан оның диктатурасының тұрақтылығына көз жеткізген соң келіссөзге келісті. Муссолини либералдар секілді мемлекеттің қатаң зайырлы сипатын талап етпеді, бұл мәмілені жеңілдетті.
Латеран келісімі нені бекітті?
1929 жылғы ақпанда Муссолини мен Папаның өкілі кардинал Гаспарри қол қойған келісім үш құжаттан тұрды: Саяси трактат, Финанс конвенциясы және Конкордат. Саяси трактаттың басты бабы — Рим аумағында дербес Ватикан мемлекетінің өмір сүруін мойындау.
Экономика: өсім, дағдарыс және мемлекеттің араласуы
1929 жылға қарай Италияның экономикалық жағдайы фашистік режимнің алғашқы жылдарымен салыстырғанда едәуір жақсарды: ауыл шаруашылығы өнімдері көбейді, электр энергиясы, болат, жасанды жібек және химиялық өндіріс рекордтық көрсеткіштерге жетті.
Алайда Нью-Йорк биржасындағы құлдыраудан кейінгі әлемдік дағдарыс Италияны да шарпыды. Сатып алу қабілеті төмендеп, экспорт күрт қысқарды; импорт көлемі 21 млрд лирадан 8 млрд лираға дейін түсті. Тоқыма өнеркәсібі қатты зардап шекті. 1932 жылы 2939 өнеркәсіп компаниясының 1216-сы банкротқа ұшырады, 1933 жылы жұмыссыздар саны миллионнан асты. Жалақы қысқарып, халықтың тұрмысы нашарлады.
Қаржы жүйесін құтқару: ИМИ және қайта құру институты
1931 жылы дағдарыс қаржы секторын қамтыды. Банктер жинақтарды қайтарып беруге мәжбүр болды, ал ақша қорын толықтыру үшін шетел банктеріне сүйену мүмкіндігі шектелді. Ірі қаржы бірлестіктерінің күйреу қаупі туындағанда фашистік мемлекет араласып, арнайы қаржы органын — Италия қозғалмалы мүліктер институтын (ИМИ) құрды. Оның міндеті өнеркәсіпке ұзақ мерзімді несие беру және бұл жүктемені жеке қаржы бірлестіктерінің мойнынан алу еді.
1933 жылы мемлекеттің қаражатымен ірі өнеркәсіп кешендеріне ұзақ мерзімді кредиттер беретін және құлдыраған банктерді «тазарту» операциясын жүргізетін өнеркәсіпті қайта құру институты құрылды.
Экономикалық дағдарыс қаржы мен өнеркәсіп капиталының шоғырлануын жеделдетті. Бұл процесте мемлекет белсенді рөл атқарды: коммерциялық қоғамдардың бірігуін жеңілдететін заңдар қабылданып, әлсіреген ұсақ кәсіпорындарды монополистік бірлестіктердің жұтуы күшейді. Үкімет экономикалық салада қатаң иерархия орнатуды жоспарлы түрде жүргізді.
1930 жылғы наурызда үкімет декретімен Ұлттық корпорация кеңесі қайта құрылып, фашистік мемлекеттің маңызды органдарының біріне айналды. Алғашқы корпорациялар өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, сауда, банк, ерікті мамандар, өнер және теңіз-көлік секілді салаларды қамтыды. 1934 жылға қарай жұмыс істейтін халықтың басым бөлігі корпоративтік жүйеге енгізілді.
Саяси жүйе және көсем культі
1934 жылы фашистік партияның алғашқы «сайлаудағы» 5 жылдық өкілдігі аяқталды. Жаңа кандидаттар тізімін партия және кәсіпорын органдары ұсынды, ал оны Үлкен фашистік кеңес бекітті. 1934 жылғы наурыздағы дауыс беру «Үлкен фашистік кеңес ұсынған депутаттар тізімін қолдайсыз ба?» деген формуламен өткізілді. Бюллетеньде «иә» жауабы бірнеше түспен ерекшелендірілді.
Осы жылдары Муссолини культі күшейді: ол премьер-министр ғана емес, соғыс министрі, әскери-теңіз флоты және әскери-әуе күштерінің министрі қызметтерін де өз қолына шоғырландырды. Ресми сөздерде дучені мадақтау, оның сөздерінен үзінді келтіру, ұрандарын мекеме қабырғаларына жазу міндетке айналды. 1927 жылы фашистік эра ресми енгізіліп, күнтізбе мен символикаға дейін «фашистендірілді».
Фашистік доктринаның өзегі
Фашистік тұжырымдамада мемлекет абсолют ретінде қарастырылды. Муссолинидің тезисі: «Ұлттар мемлекетті құрмайды, мемлекет ұлтты құрайды».
1934 жылы фашистік партия мүшелерінің саны 1,5 млн адамға жетті. Жастарды фашизациялауға ерекше мән берілді: мектептерде тәртіп күшейтіліп, мұғалімдердің киім үлгісіне дейін регламенттелді. Муссолини 1934 жылы Италияда «антифашизм жойылды» деп жариялады, бірақ бұл көбіне сыртқы көрініс еді.
Сыртқы саясаттың қатайуы: Германия, Австрия, Эфиопия, Испания
1930 жылы Германияда гитлерлік партияның күшеюі итальян фашизмінің агрессиялық көңіл күйін арттырды. 1933 жылы Муссолини Англия, Франция, Германия және Италия арасындағы тығыз ынтымақтастық пактісін ұсынды. Дегенмен екі елдің арақатынасы бастапқыда біржақты болмады: бір жағынан делегациялар алмасуы күшейсе, екінші жағынан итальян баспасөзі нәсіл теориясын сынап, Пий XI Германиядағы зорлық саясатын айыптады.
Австрия мәселесі қатынасты шиеленістірді: Муссолини Австрияны өзінің тікелей мүдде аймағы санады. Канцлер Дольфустің өлтірілгені туралы хабардан кейін Италияның шекараға әскер шоғырландыруы осы қауіптен туындады. Бірақ кейінгі кезеңде Италияның Франциямен жақындасуы байқалды: 1935 жылғы қаңтарда Лаваль—Муссолини келісімі жасалып, құпия тармақтарында Африкадағы ықпал аймақтары және Италияның Эфиопияда еркін әрекет етуіне жол беру қарастырылды.
Эфиопия: «империя» жариялануы
1935 жылдың көктемінде Муссолини Эфиопия проблемасын «толық шешудің» уақыты келді деп есептеді. Бас штаб жоспары Эфиопияны 8 ай ішінде басып алуды көздеді. 1936 жылғы наурызда соғыс барысы түбегейлі өзгеріп, авиация мен газ қолданылған моторланған колонналар 5 мамырда Аддис-Абебаға кірді.
9 мамырда Муссолини Италияны «империя» деп жариялап, король титулына «Эфиопия императоры» атағын қосты. «Он бес ғасырдан соң Римнің мәңгілік жоталарында империя қайта туды» деген мәлімдеме жасалды. Іс жүзінде жаңа «империя» Эфиопиямен ғана шектелді.
Эфиопиядағы соғыстың аяқталуы қоғамды фашистендірудің жаңа кезеңін жеделдетті. 1936 жылғы маусымда партия басшылығы фашистік стиль ел өмірінің барлық саласында үстем болуға тиіс деген қаулы қабылдады. 1937 жылғы наурызда партия мүшелері 2 млн-нан асты, «Муссолини әрқашан дұрыс айтады» деген насихат кең жайылды.
Испания: азамат соғысына араласу және халықаралық реакция
1936 жылғы 18 маусымда испан генералдарының Республикалық Испания үкіметіне қарсы бүлігі басталды. Бұл оқиғаны халықаралық фашизм күш жинақтау мүмкіндігі ретінде пайдаланды, бастамашылардың бірі Муссолини болды. Италия авиациясы бүлікшілер күштерін Мароккодан Испанияға тасымалдауға көмектесті, ал 18 қарашада Италия үкіметі Франконы Испанияның Ұлттық үкіметінің басшысы ретінде таныды.
Фашистік мемлекеттердің араласуы дүниежүзі халықтарының испан халқымен ынтымақтастығын күшейтті: әртүрлі елдерден еріктілер келді. Италия коммунистік қозғалысының құжаттарында интервенттік әскерді Испаниядан әкету, соғыс пен аштыққа қарсы бұқараны жұмылдыру, халықтық фронт құру, коммунистер мен социалистердің бірлескен іс-қимылын күшейту секілді талаптар қойылды.
Соған қарамастан фашизмге қарсы күштер Италияның өз ішінде де, эмиграцияда да бірлікке толық келе алмады. Дегенмен 1930-жылдардың басынан-ақ, фашизм әскери тұрғыдан Екінші дүниежүзілік соғыстың барысында жеңілгенге дейін, оны саяси тұрғыдан іштей әлсіреткен процестер жүріп жатты: әртүрлі социалистік топтар, коммунистер, Парижде құрылған «Әділеттілік және бостандық» қозғалысы және басқа ұйымдар күресті тоқтатпады.
Қорытынды мән: мемлекет, күш және қоғамды толық бағындыру
Маттеотти ісінен басталған саяси дағдарыс Муссолиниге билікті «заңдылық» пен күш құрылымдары арқылы түбегейлі шоғырландыруға жол ашты. Ерекше заңдар, партиялық-мемлекеттік аппараттың бірігуі, корпоративтік модель, шіркеумен мәміле және үгіт-насихаттың тотал сипат алуы — осының бәрі фашистік диктатураны институционалдық тұрғыдан бекітті.