Қазақша рефераттар

Нормативтік құқықтық актілер сатысы

Нормативтік құқықтық акт: ұғымы

Нормативтік құқықтық акт — референдумда қабылданған немесе уәкілетті орган не мемлекеттің лауазымды адамы қабылдаған, құқықтық нормаларды белгілейтін, олардың қолданылуын өзгертетін, тоқтататын немесе тоқтата тұратын, белгіленген нысандағы жазбаша ресми құжат.

Маңызды ұғым

НҚА деңгейі — нормативтік құқықтық актілер сатысындағы (иерархиясындағы) заң күші бойынша алатын орны.

Ресми мәтін және жариялау

Ресми мәтіндерді кейіннен жариялау

НҚА-лардың ресми мәтіндерін кейіннен жариялау — Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің эталондық бақылау банкіне сәйкестік сараптамасынан өткен НҚА-ларды баспа басылымында жариялау.

НҚА-ны ресми жариялау

НҚА-ны ресми жариялау — НҚА-ның толық мәтінін ресми және мерзімді баспа басылымдарында жалпы жұрттың назарына ұсыну үшін жариялау.

Құқықтық мониторинг

НҚА-лардың құқықтық мониторингі — Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келетін, ескірген және сыбайлас жемқорлықты туындататын құқық нормаларын анықтау, олардың іске асырылуының тиімділігін бағалау мақсатында:

  • заңнаманың жай-күйі туралы ақпаратты жинау, бағалау және талдау;
  • оның даму динамикасын және қолданылу практикасын болжау

Осы жұмыстар тұрақты негізде мемлекеттік органдар тарапынан жүзеге асырылады.

НҚА түрлері: негізгі және туынды

Негізгі түрлері

НҚА-лар негізгі және туынды актілер болып бөлінеді. Негізгі түрлеріне мыналар жатады:

  1. Конституция, конституциялық заңдар, кодекстер, заңдар.
  2. Қазақстан Республикасы Президентінің:
    • Конституциялық заң күші бар Жарлықтары;
    • Заң күші бар Жарлықтары;
    • өзге де нормативтік құқықтық Жарлықтары.
  3. Қазақстан Республикасы Парламенті мен оның палаталарының нормативтік қаулылары.
  4. Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік қаулылары.
  5. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің, Жоғарғы Сотының, Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының және Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің нормативтік қаулылары.
  6. Қазақстан Республикасының министрлері мен өзге де орталық мемлекеттік органдар басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары.
  7. Орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық қаулылары.
  8. Мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік құқықтық шешімдері.

Туынды түрлері

Туынды түрлер негізгі актілер арқылы қабылданады немесе бекітіледі және олармен біртұтастық құрайды. Туынды актінің сатыдағы орны негізгі актінің деңгейімен айқындалады.

Регламент

Мемлекеттік орган мен оның құрылымдық бөлімшелерінің қызметіндегі ішкі тәртіпті реттейтін НҚА.

Ереже

Мемлекеттік органның мәртебесі мен өкілеттігін белгілейтін НҚА.

Қағида

Белгілі бір қызмет түрін ұйымдастыру және жүзеге асыру тәртібін белгілейтін НҚА.

Нұсқаулық

Заңдардың қоғамдық қатынастардың белгілі бір саласында қолданылуын егжей-тегжейлі түсіндіретін НҚА.

Қазақстан Республикасының заңдарында туынды түрдегі НҚА-лардың өзге де нысандары көзделуі мүмкін.

Шектеу

Орталық атқарушы органдардың және Қазақстан Республикасы Президентіне тікелей бағынатын әрі есеп беретін мемлекеттік органдардың аумақтық органдары, сондай-ақ жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын және әкім уәкілеттік берген жергілікті атқарушы органдар нормативтік құқықтық актілер шығаруға құқылы емес.

НҚА болып табылмайтын актілер

Мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар қабылдайтын жеке қолданылатын құқықтық актілер нормативтік құқықтық актілерге жатпайды.

НҚА сатысы (иерархиясы)

Негізгі қағида

Қазақстан Республикасы Конституциясының жоғары заң күші бар.

Конституциядан өзге актілердің заң күші (төмендеу ретімен)

  1. 1 Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізетін заңдар.
  2. 2 Қазақстан Республикасының конституциялық заңдары және Қазақстан Республикасы Президентінің конституциялық заң күші бар Жарлықтары.
  3. 3 Қазақстан Республикасының кодекстері.
  4. 4 Қазақстан Республикасының заңдары, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар Жарлықтары.
  5. 5 Қазақстан Республикасы Парламенті мен оның палаталарының нормативтік қаулылары.
  6. 6 Қазақстан Республикасы Президентінің нормативтік жарлықтары.
  7. 7 Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік қаулылары.
  8. 8 Министрлер мен орталық мемлекеттік органдардың өзге де басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары, орталық мемлекеттік органдардың нормативтік құқықтық қаулылары, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының және Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп комитетінің нормативтік қаулылары.
  9. 9 Мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің нормативтік құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік құқықтық шешімдері.

Сәйкестік талабы

Төменгі деңгейдегі НҚА-лардың әрқайсысы жоғары деңгейдегі НҚА-ларға қайшы келмеуге тиіс.

Ерекше мәртебе

Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің және Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары жалпы көрсетілген сатыдан тыс тұрады.

Жергілікті деңгей

Әкімшілік-аумақтық бірліктер мәслихаттарының нормативтік құқықтық шешімдерінің, әкімдіктер қаулыларының және әкімдер шешімдерінің сатысы Қазақстан Республикасының Конституциясымен және жергілікті мемлекеттік басқару туралы заң актілерімен белгіленеді.

Конституциялық Кеңес қаулыларының негізі

Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің нормативтік қаулылары тек Конституцияға ғана негізделеді, және барлық өзге НҚА-лар оларға қайшы келмеуге тиіс.

Нормативтік құқықтық актілердің тікелей қолданылуы

Жалпы ереже

Егер НҚА-ның өзінде немесе оны күшіне енгізу туралы актіде өзгеше көрсетілмесе, барлық НҚА тікелей қолданылады.

Қосымша нұсқаулар

Қолданысқа енгізілген НҚА-ны қолдану үшін қандай да бір қосымша нұсқаулар талап етілмейді.

Қосымша актіге тәуелді норма

Егер норма қосымша НҚА негізінде қолданылатыны көрсетілсе, ол негізгі және қосымша актілерге сәйкес қолданылады. Қосымша акт қабылданғанға дейін қатынастарды бұрын реттеген НҚА-лар қолданыла береді.

Әр түрлі актілер нормаларының қайшылықтары

1) Деңгейлері әртүрлі актілер

Әртүрлі деңгейдегі нормативтік актілер нормалары арасында қайшылық болса, неғұрлым жоғары деңгейдегі актінің нормалары қолданылады.

2) Заң мен кодекс арасындағы алшақтық

Заң нормалары кодекс нормаларынан алшақ болған жағдайда, олар кодекстерге тиісті өзгерістер енгізілгеннен кейін ғана қолданылуы мүмкін.

3) Бір деңгейдегі актілер

Бір деңгейдегі НҚА-лар нормалары арасында қайшылық болса, қолданысқа кейінірек енгізілген актінің нормалары қолданылады.