Қылмыстардың жиынтығы бойынша жаза тағайындау

Егер адам ҚК-тің әртүрлі баптарында немесе бір баптың әртүрлі бөліктерінде көзделген екі немесе одан көп қылмысты жасағаны үшін кінәлі деп танылып, олардың ешқайсысы бойынша бұрын сотталмаған болса, сот әр қылмыс үшін негізгі (қажет болған жағдайда қосымша) жаза тағайындайды. Бұдан кейін сот қылмыстардың жиынтығы бойынша түпкілікті жазаны: жеңілірек жазаны ауырлау жазаға сіңіру немесе тағайындалған жазаларды толық не ішінара қосу арқылы белгілейді (ҚК 58-бап, 1-бөлік).

Процестің екі кезеңі

Жиынтыққа кіретін әр қылмысқа бөлек жаза тағайындау.
Сол қылмыстардың жиынтығы бойынша түпкілікті жаза белгілеу.

Әр қылмысқа бөлек жаза тағайындау — ҚК 58-бабының маңызды талабы, одан ауытқуға жол берілмейді. Бұл тәртіп әрбір нақты қылмыс бойынша рақымшылық немесе кешірім қолдану, сондай-ақ кассациялық тәртіпте әр жазаға жеке баға беру (қажет болса жеңілдету не үкімнен алып тастау) мүмкіндігін сақтайды.

Құқықтық салдарлар не үшін маңызды?

Кейбір қылмыстар үшін жаза тағайындау олардың құқықтық салдарларын да айқындайды. Мысалы: қылмыстың қайталанғанын тану (ҚК 13-бап), бас бостандығынан айыру кезінде колония түрін белгілеу (ҚК 48-бап) және басқа мәселелер.

Түпкілікті жазаны анықтау: сіңіру немесе қосу

Түпкілікті жаза екі тәсілдің бірімен белгіленеді: сіңіру немесе қосу. ҚК 58-бабының 2-бөлігінде көзделген жағдайларда ғана (әдетте, ауырлығы шамалы қылмыстар бойынша) сот сіңіру мен қосу тәсілдерінің бірін таңдауға құқылы. Егер жиынтықта ауырлығы шамалы қылмыстармен қатар басқа санаттағы қылмыстар да болса, сот негізінен жазаларды қосу принципін қолдануға міндетті.

Сіңіру принципі қалай қолданылады?

Сіңіру кезінде сот Ерекше бөлім санкцияларын қайта салыстырмайды; ол әр қылмыс үшін нақты тағайындалған жазалардың қатаңдығын салыстырады. Жеңілірек жаза ауырлау жазаға сіңіріледі.

Мысал

Егер сот ҚК 221-бабының 2-бөлігі бойынша 3 жыл бас бостандығынан айыруды, ал ҚК 341-бабының 1-бөлігі бойынша 2 жыл бас бостандығынан айыруды тағайындаса, түпкілікті жаза — 3 жыл болады.

Әртекті жазалар және қатаңдықты салыстыру

Егер әр қылмыс бойынша әртүрлі жаза түрлері тағайындалса да, сот жазалардың қатаңдығын ҚК 39-бабындағы жазалар жүйесіне сүйене отырып салыстырады.

Мысал

Бір қылмыс үшін 1 жыл түзеу жұмыстары (жалақының 20%-ын ұстай отырып), ал екінші қылмыс үшін 3 жыл бас бостандығынан айыру тағайындалса, түпкілікті жаза ретінде, әдетте, бас бостандығынан айырудың мерзімі айқындалады.

Қосу принципі: толық және ішінара қосу

Қосу толық немесе ішінара болуы мүмкін. Қай тәсіл қолданылса да, қосқаннан кейінгі түпкілікті жаза жеке-жеке тағайындалған жазалардың кез келгенінен қатаңырақ болуға тиіс.

Толық қосу: түпкілікті жаза — жеке жазалардың қосындысы.
Ішінара қосу: басқа қылмыс үшін тағайындалған жазаның бір бөлігі ауырлау жазаға қосылады.

Қосуға қойылатын шектеулер (ҚК 58-бап)

Егер жиынтық тек ауырлығы шамалы қылмыстардан тұрса, қосқаннан кейінгі түпкілікті жаза ең ауыр қылмыс бойынша Ерекше бөлім санкциясындағы ең жоғары мерзімнен (немесе мөлшерден) аспауға тиіс.

Мысал

Адам ҚК 182-бабының 1-бөлігі және ҚК 253-бабы бойынша сотталып, ең ауыр қылмыс үшін ең қатаң жаза 2 жыл болса, сот қосу принципін қолданса да түпкілікті жазаны 2 жылдан асырмауы керек.

Егер жиынтықта орта ауырлықтағы, ауыр немесе ерекше ауыр қылмыстар болса, түпкілікті жаза, әдетте, тек қосу принципімен айқындалады. Мұндайда бас бостандығынан айырудың түпкілікті мерзімі заңда көзделген шектерде 20 жылға дейін (ал кей жағдайларда 25 жылға дейін) белгіленуі мүмкін.

Әртекті жазаларды қосу және сәйкестендіру (ҚК 61-бап)

Жиынтықта әртүрлі, тең емес жазалар кездесуі мүмкін. ҚК 61-бабы ішінара немесе толық қосу кезінде жазаларды бір өлшемге келтіру тәртібін белгілейді. Атап айтқанда, бас бостандығынан айырудың бір күніне:

қамаудың немесе тәртіптік әскери бөлімде ұстаудың 1 күні сәйкес келеді;
бас бостандығын шектеудің 2 күні сәйкес келеді;
түзеу жұмыстарының немесе әскери қызмет бойынша шектеудің 3 күні сәйкес келеді;
қоғамдық жұмыстардың 8 сағаты сәйкес келеді.

Қосуға келмейтін (немесе мақсатқа сай емес) жазалар

Айыппұл, белгілі бір лауазымды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан айыру, атақтардан/дәрежелерден/наградалардан айыру, мүлікті тәркілеу сияқты бірқатар жазалар бас бостандығын шектеу, түзеу жұмыстары, қамау, тәртіптік әскери бөлімде ұстау, бас бостандығынан айырумен қосылған кезде көбіне дербес орындалады (ҚК 61-бап).

Қосымша жазалар

Егер жиынтықтағы қылмыстар үшін қосымша жазалар тағайындалса, олар да негізгі жазалар сияқты сіңірілуі немесе қосылуы мүмкін. Ал әртекті қосымша жазалар (мысалы, айыппұл мен мүлікті тәркілеу) әдетте дербес орындалады.

ҚК 58-бабының 5-бөлігіне сәйкес, негізгі жазаға қылмыстар жиынтығы үшін тағайындалған қосымша жазалар қосылуы мүмкін. Қосқаннан кейінгі түпкілікті қосымша жаза сол жаза түрі үшін заңда белгіленген ең көп мерзімнен немесе мөлшерден аспауға тиіс (ҚК 40, 41, 50, 51-баптар).

Бір адам бойынша бірнеше үкім шыққаннан кейін анықталған қылмыстар

ҚК 58-бабында белгіленген тәртіп іс бойынша үкім шыққаннан кейін, сол адамның бірінші үкім шыққанға дейін жасаған басқа қылмысы кейін анықталған жағдайға да қолданылады. Бұл кезде түпкілікті жаза мерзіміне бірінші үкім бойынша толық немесе ішінара өтелген мерзім есепке алынады.

Кезеңдер (ҚК 58-бап, 6-бөлік)

Кейін ашылған қылмыс үшін жаңа үкім бойынша жаза тағайындау.
Екі үкім бойынша тағайындалған жазаларды (бұрынғы үкімді ескере отырып) сіңіру немесе толық/ішінара қосу арқылы түпкілікті жаза белгілеу.
ҚК 62-бабы бойынша бірінші үкіммен нақты өтелген мерзімді есептеу.

Есептеу мысалы

Егер адам үкім шыққанға дейін 6 ай бас бостандығынан айыру мерзімін өтеп, ал түпкілікті жаза 3 жыл болып белгіленсе, онда екінші үкім шығарылған сәттен бастап өтеуге тиіс мерзім 2 жыл 6 ай болады.

Үкімдердің жиынтығы бойынша жаза тағайындау (ҚК 60-бап)

Егер сотталған адам үкім шығарылғаннан кейін, бірақ жазаны толық өтегенге дейін жаңа қылмыс жасаса, онда үкімдердің жиынтығы орын алады. Мұның белгілері:

адамға бұрын жаза тағайындаған үкім бар;
сотталған адам ол жазаны әлі толық өтемеген;
жаңа қылмыс үкім шыққаннан кейін, бірақ толық өтеуге дейін жасалған.

Негізгі ереже

ҚК 60-бабы бойынша сот жаңа қылмыс үшін тағайындалған жазаға бұрынғы үкім бойынша жазаның өтелмеген бөлігін толықтай немесе ішінара қосады. Бұл институттың қылмыстар жиынтығынан басты айырмасы — мұнда, әдетте, тек қосу принципі қолданылады.

Жоғарғы шектер

Бас бостандығынан айыру түріндегі түпкілікті жаза, әдетте, 25 жылдан аспауға тиіс. Егер үкімдердің жиынтығында кемінде бір қылмыс үшін заңда 20 жылға дейін бас бостандығынан айыру немесе өлім жазасы, не өмір бойы бас бостандығынан айыру көзделсе, түпкілікті жаза 30 жыл шегінде тағайындалуы мүмкін.

Түпкілікті жазаның қатаңдығы

Үкімдер жиынтығы бойынша белгіленген түпкілікті жаза жаңа қылмыс үшін тағайындалған жазадан да, бұрынғы үкім бойынша өтелмей қалған бөліктен де қатаң болуға тиіс.

Практикадағы қиындық

Кейде жаңа қылмыс үшін санкцияның ең жоғарғы шегі тағайындалып қойылады да, бұрынғы үкімнің өтелмеген бөлігін қосу мәселесі күрделене түседі. Мұндай жағдайларда қосу мүмкін болмай, сот іс жүзінде сіңіру логикасына жүгінуге мәжбүр болатын мысалдар кездеседі. Дегенмен, қосуға келмейтін жазалар (оның ішінде қосымша жазалар) ҚК 61-бабы бойынша дербес орындалады.

Қайталану болғанда

Қылмыстың қайталануы бар болса, сот үкімдер жиынтығы бойынша жаза тағайындаумен қатар, ҚК 59-бабындағы жаза тағайындау ережелерін де сақтауға тиіс. Бұл ережелер, ең алдымен, жаңа үкім бойынша жазаның түрін, мерзімін және мөлшерін айқындауға қатысты.

Белгілі бір қылмыс үшін көзделгеннен жеңілірек жаза қолдану (ҚК 55-бап)

Ерекше бөлім санкциялары сотқа жазаны даралауға мүмкіндік береді. Алайда кейбір істерде санкцияның ең төменгі шегін тағайындаудың өзі шамадан тыс қатал болып, жазаның ҚК 38-бабында көзделген мақсатына сай келмеуі мүмкін. Осыны ескере отырып, ҚК 55-бабы ерекше мән-жайлар болған кезде:

Сотқа берілетін мүмкіндіктер

жазаны санкциядағы ең төменгі шектен төмен тағайындау;
санкцияда көзделгеннен жеңілірек жаза түрін тағайындау;
міндетті қосымша жаза көзделсе, оны қолданбау.

Төменгі шектен төмен тағайындау мысалдары

Егер санкцияда 100–200 АЕК айыппұл көзделсе, сот ерекше мән-жайларға байланысты 50 АЕК айыппұл тағайындауы мүмкін.

Егер санкцияда 3–7 жыл бас бостандығынан айыру көзделсе, сот ҚК 55-бабын қолдана отырып 2 жыл тағайындауы ықтимал.

Дегенмен, ҚК 55-бабы да Жалпы бөлімде белгіленген ең аз мөлшерден төмен түсіруге негіз бола алмайды (мысалы, айыппұл — 25 АЕК-тен төмен, бас бостандығынан айыру — 6 айдан төмен).

Ерекше мән-жайлар деген не?

Ерекше мән-жайлар — әрекеттің қоғамға қауіптілік дәрежесін едәуір төмендететін жағдайлар. Оларға істің нақты ерекшеліктері (оң мақсаттар мен игі себептердің болуы, айыпкердің қосалқы рөлі, қылмыс кезіндегі немесе одан кейінгі мінез-құлқы, күштеу не психикалық мәжбүрлеу ықпалы және т.б.), сондай-ақ зиянның орнын өз еркімен толтыру, шын жүректен өкіну, кінәсін мойындап келу сияқты жайттар кіруі мүмкін. Жекелеген жеңілдетуші мән-жай да, олардың жиынтығы да ерекше мән-жай ретінде танылуы ықтимал.

Аяқталмаған, қатысып жасалған және қайталанған қылмыстар үшін жаза тағайындау

Аяқталмаған қылмыс (ҚК 56-бап)

Аяқталмаған қылмыс үшін (қылмысқа дайындалу немесе қылмыс жасауға оқталу) жаза тағайындағанда сот жалпы мән-жайлармен қатар қылмыстың аяқталмай қалу себептерін және оқталудың қалай жүзеге асқанын да ескеруі керек. Қылмыстық пиғылдың іске асуы — іске аспай қалуынан қауіпті.

Қауіптілікті бағалау мысалы

Егер қылмыскер жәбірленушінің жанұшыра қарсыласуы салдарынан әрекетін аяқтай алмаса — бұл бір жағдай. Ал егер ол ІІМ қызметкерлерінің тосыннан келуіне байланысты аяқтай алмаса — қоғамға қауіптілік деңгейі жоғарырақ деп бағалануы мүмкін. Сот қылмыскердің мақсатқа қаншалық жақын қалғанын, әрекетті аяқтауға нақты мүмкіндігі болған-болмағанын да талдайды.

Мерзімдік шектер

ҚК 56-бабы бойынша:

Дайындалу үшін жаза — аяқталған қылмысқа көзделген неғұрлым қатаң жазаның ең жоғары мерзімінің/мөлшерінің жартысынан аспауға тиіс.
Оқталу үшін жаза — сол ең жоғары мерзімнің/мөлшердің төрттен үшінен аспауға тиіс.
Дайындалу және оқталу үшін өлім жазасы мен өмір бойы бас бостандығынан айыру тағайындалмайды (санкцияда көзделсе де).

Қатысып жасалған қылмыс

Қатысып жасалған қылмыс үшін жаза тағайындағанда сот жалпы қағидалармен бірге адамның қылмыс жасауға нақты қатысу сипаты мен дәрежесін ескеруге міндетті. Бұл талап жаза әділеттілігін қамтамасыз етуге бағытталған: ұйымдастырушының, айдап салушының, көмектесушінің және орындаушының рөлі бірдей бағаланбауға тиіс.

Берілген үзінді осы бөлімді толық ашуға жеткіліксіз болғандықтан, қатысудың өзге критерийлері (ықпал ету деңгейі, әрекеттердің себеп-салдар байланысы, нәтижеге үлес қосу және т.б.) нақты іс материалдарына қарай айқындалады.