Қазақша рефераттар

Әлемдік экономикадағы халықаралық қаржы капиталы қозғалысының либерализациядағы даму ерекшеліктері

Әлемдік қаржы капиталы қозғалысын либерализациялау: қалыптасу логикасы және кезеңдері

Халықаралық қаржыны либерализациялау — ел ішінде жүргізілетін кешенді реформалармен тығыз байланысты көпсатылы үдеріс. Әр мемлекетте оның өзіндік ерекшеліктері бар, алайда тарихи тәжірибе негізгі үш кезеңді айқын көрсетеді.

I кезең: Әлемдік қаржы жүйесінің қалыптасуы

Соғыстан кейінгі қалпына келу, валюталық бақылау, алғашқы либерализация қадамдары

Соғыстан кейінгі жылдары халықаралық қаржы капиталы қозғалысын арнайы либерализациялау мәселесі күн тәртібіне бірден шыққан жоқ. Көптеген елдер сыртқы қарыздарын өтеумен, құнсызданған ұлттық валюталарын тұрақтандырумен, соғыс салдарынан бұзылған экономиканы қалпына келтірумен айналысты. Шетел валютасымен жүргізілетін операциялар қатаң бақылаудан өтіп отырды.

Сол кезеңде шекаралардың ашылуы мен шетел капиталының бақылаусыз енуі кей елдер үшін экономикалық құлдырау тәуекелін күшейтті. Макроэкономикалық тұрақтылықты сақтау міндеті көбіне ақша-несие және фискалдық саясат құралдары арқылы қамтамасыз етіледі деп есептелді.

Тарихи мысалдар

  • 1952–1962: Канада ұлттық валютаны еркін айналысқа жақындатты.
  • 1957: Германия капитал қозғалысы шоттарын либерализациялады.
  • 1950-жылдардан бастап: АҚШ капитал қозғалысын қадағалауды әлсірете бастады.

Нәтиже

Халықаралық қаржы нарықтары біртіндеп қалыптасып, қаржы активтерін сатып алу-сату кеңейді. Банктер бірлестігі, қаржы-несиелік ұйымдар, қор биржалары дамып, қаржы ресурстарының трансшекаралық қозғалысы күшейді.

1960-жылдарға дейін АҚШ жетекші қаржы орталығы ретінде басым болды, кейін Батыс Еуропа мен Жапонияның рөлі күшейді. Қаржы орталықтарының пайда болуы жаңа капитал көздерін ашып, жаһандық қаржы архитектурасын күрделендірді.

II кезең: Құқықтық негіз және халықаралық институттар

Экономикалық қоғамдастық, сауда мен капитал либерализациясының байланысы

Халықаралық қаржы капиталы қозғалысын жүйелі либерализациялау халықаралық экономикалық қоғамдастықтардың және даму ұйымдарының құрылуына серпін берді. Соның бір мысалы — 1961 жылы құрылған Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ/ОЭСР). Бұл ұйым шеңберіндегі қағидаттар тауар айырбасын кеңейтуге, кедергілерді азайтуға бағытталды.

Либерализация логикасы

Капиталды либерализациялау көбіне тауарлар нарығын либерализациялаудың жалғасы ретінде қарастырылады. Осыдан келесі басымдықтар туындайды:

  • Халықаралық сауда

    Сауда ауқымын кеңейту және әкімшілік тосқауылдарды азайту.

  • Тікелей инвестициялар

    Инвестициямен бірге технологиялар мен басқару тәжірибесінің келуі.

  • Компанияларды сыртқы нарыққа шығару

    Ұлттық бизнестің бәсекеге қабілеттілігін өсіру және экспортты арттыру.

1960-жылдары капитал қозғалысын шектеу түрлі қиындықтарды күшейтті. Осы кезеңде Лондонда еуродоллар нарығының өсуі байқалды. 1967–1973 жылдары халықаралық қаржы нарығы қарқынды дамыды: бірқатар валюталардың бағамы құбылып, көптеген мемлекеттер валюталарын еркін айналысқа жақындатты. Мұнай дағдарыстары мен әлемдік рецессиялар ақша айналымына күшті әсер етіп, елдерді сыртқы шоктардан қорғану тетіктерін іздеуге итермеледі.

Сол кезеңдегі жетекші валюталар

Доллар Неміс маркасы Швейцар франкі

III кезең: Терең либерализация және капитал ағымдарының үдеуі

Шектеулерді қысқарту, стратегиялық макросаясат және қаржы нарықтарының рөлі

Кейінгі кезеңде екі бағыт айқындалды: біріншіден, капитал қозғалысын шектеуді қысқарту; екіншіден, орта мерзімді стратегиялық макроэкономикалық саясатты күшейту. 1980-жылдары халықаралық қаржы қозғалысы либерализациясы кеңейіп, капитал айналымы тауар айналымынан жылдам өсе бастады.

1983

Тікелей инвестициялар динамикасы

Орташа жылдық тікелей инвестиция өсімі шамамен 34% деңгейінде бағаланды; ақша айналымы тауар айналымынан бірнеше есе жоғарылады.

1990-жылдар

Қаржыландыру құрылымы

Сыртқы қаржы көздерінің маңызды бөлігін акционерлік капитал құрады (шамамен 43%).

1990

Бағалы қағаздар

Халықаралық бағалы қағаздар нарығының кеңеюі капиталдың географиясын ұлғайтты.

1990-жылдардағы негізгі бағыттар

  • 1 Дамыған елдерден капиталдың сыртқа шығуы күшейді (АҚШ–Батыс Еуропа–Жапония бағыттары).
  • 2 Капитал интернационалданды: дамушы өңірлерге, әсіресе Оңтүстік-Шығыс Азия мен Латын Америкасына ағым артты.
  • 3 Қор нарығының және капитал айналымының рөлі жедел өсті.
  • 4 Дамушы елдер арасында капитал миграциясы жылдамдады.
  • 5 Тікелей инвестицияның едәуір бөлігі дамыған елдерден дамушы елдерге бағытталды.
  • 6 Кейбір елдер шетел капиталы үшін әлі де тартымдылығы төмен болды.
  • 7 Шетел капиталы Шығыс Еуропа мен ТМД елдеріне белсендірек құйыла бастады.

Қорытынды қағида

Экономикалық реформалар ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып жүргізілуі керек. Сыртқы экономикалық либерализацияның табысты болуы үшін саяси тұрақтылық, төмен бюджет тапшылығы, капитал ағымдарын қадағалау және кезең-кезеңімен іске асыру маңызды.

Қазақстанның сыртқы экономикалық либерализациясы және ДСҰ-ға кіру логикасы

Сыртқы сауда реформасы басқа реформалардың жүру қарқынын тездетеді, бірақ ол үшін макроэкономикалық тұрақтылық қажет. Экономикада теңгерімсіздік (дисбаланс) болса, сыртқы сауданы ашу кезінде бұл мәселе ұлғая түсуі мүмкін. Сондықтан сыртқы және ішкі либерализацияны біртіндеп, өзара үйлестіре жүргізу маңызды.

Либерализацияға қойылатын базалық шарттар

  • Саяси тұрақтылық.
  • Бюджет тапшылығының төмен деңгейі.
  • Шетел капиталы қозғалысын тұрақты мониторингтеу.
  • Бастапқы кезеңде ұлттық валюта бағамының әлсіреу ықтималдығын ескеру.
  • Экспорт өсімі арқылы төлем балансының жақсаруы мүмкін.

ДСҰ мүшелігінің ықпалы

Қазақстанның ДСҰ-ға кіруі макроэкономикалық саясатқа әсер етеді, себебі ел халықаралық ережелер мен нормаларға көбірек сүйене бастайды. Бұл ішкі экономикалық өсімге де ықпал етуі мүмкін. Тәжірибе көрсеткендей, сыртқы сауданы ашу көпсатылы, нақты мақсаттары бар және ұзақ мерзімді стратегияның құрамдас бөлігі ретінде жүргізілгенде нәтижелі болады.

Маңызды ескерту

Қазіргі жағдайда бюджет, валюта бағамы және капитал қозғалысын қадағалау салаларында қиындықтар болуы мүмкін. Сондықтан институционалдық дайындық пен реттеу сапасы шешуші рөл атқарады.

Сыртқы сауда саясатына арналған ұсынылатын тұжырымдамалық негіз

  1. 1 ДСҰ нормалары мен ережелеріне сай құқықтық база қалыптастыру; мемлекет тарапынан бақылау және тексеру функцияларын күшейту; үйлестіруші үкіметтік комиссиялардың тиімді жұмысын қамтамасыз ету.
  2. 2 Экономиканы ашуды кезең-кезеңімен жүргізу; бұл үдерісті ұзақ мерзімді стратегияның бір бөлігі ретінде қарастыру.
  3. 3 Даму стратегиясын нақтылау: өндіріс, өнеркәсіп, бизнес және тұтынушылар мүдделерін теңгерімді қорғау.
  4. 4 Отандық экономиканың ағымдағы мүмкіндіктерін дұрыс бағалау: тарифтік саясаттың өндіріс көлеміне ықпалы, баға деңгейлері, сондай-ақ сыртқы саудадан бюджетке түсетін түсімдердің әлеуеті.

Икемді келіссөз қағидасы

Халықаралық келісімдерді қатаң шеңберге байламай, салалық ерекшеліктерді (мысалы, ауыл шаруашылығы) ескеретін «икемді» тәсіл ұстану және ұлттық мүдделерді нақты талап ретінде қоя білу қажет.

Қазақстандағы валюталық либерализация: қағидаттар, бақылау және нарықтық инфрақұрылым

Халықаралық тәжірибеге сәйкес ұлттық валютаның толық конвертациялануы валюталық операциялар бойынша шектеулер жойылғанда ғана мүмкін болады. Валюталық шектеулерді жалпы екі топқа бөлуге болады: еркін капитал қозғалысына өтуді тежейтін шектеулер және белгілі бір жағдайларда реттеуші органдар енгізетін уақытша шектеулер.

Бағыт: есептілікке сүйенген реттеу жүйесі

Қазақстанда валюталық қатынастарды либерализациялаудың маңызды бағыты — бірыңғай мониторинг жүйесін құру. Бұл жүйе арқылы шетел филиалдары мен елдегі шетел ұйымдарынан валюталық операциялар туралы мәліметтер тұрақты түрде жиналып, талданады.

2005–2007 бағдарламалық қағидаттары

Валютаны реттеу және бақылау жүйесі валюталық нарықты либерализациялау бағдарламасы аясында төмендегі қағидаттарға сүйенеді:

  1. 1) Лицензиялауды тоқтату

    Валюталық операциялар бойынша лицензия беру тәжірибесін қысқарту/тоқтату.

  2. 2) Міндетті тіркеу және есеп беру

    Уәкілетті орган талаптарына сәйкес әр операция тіркеліп, аяқталған соң тиісті мәлімдеме ұсынылады.

  3. 3) Құжаттама тәртібі

    Валюталық операция жүргізетін резидент (немесе жауапты тұлға) банк сұратқан құжаттарды белгіленген бөлімге уақытылы тапсырады.

  4. 4) Валюта түсімін репатриациялау

    Экспорттан түскен қаражат немесе аванс белгіленген банкке уақтылы аударылып, талаптардың орындалуы қамтамасыз етіледі.

  5. 5) Ұлттық валютадағы төлемдер

    Ішкі төлемдер мен ақша аударымдарының басым бөлігі ұлттық валютада жүргізілуі көзделеді.

  6. 6) Валюта сатып алуды жеңілдету

    Шетел валютасын сатып алуға қойылатын шектеулерді кезең-кезеңімен алып тастау.

Қаржы нарығын тереңдету: мемлекеттік бағалы қағаздар (МБҚ)

Валюталық нарықты толық либерализациялау қаржы құралдарының, соның ішінде мемлекеттік бағалы қағаздардың (МБҚ) дамуына ықпал етеді. Мұндай құралдар нарық ережелеріне сай, алдын ала жоспарланған кесте бойынша, ұзақ мерзімді негізде орналастырылуы тиіс.

Ұзақ мерзімді

Жинақтаушы зейнетақы қорлары мен сақтандыру ұйымдары үшін маңызды құрал.

Орта мерзімді

Қаржы нарығында өтімділік пен тәуекелді теңгеруге көмектеседі.

Қысқа мерзімді

Ақша-несие саясаты үшін маңызды; инфляцияны төмен деңгейде ұстауға ықпал етеді.

Валюталық операцияларды негізінен екінші деңгейлі банктер және кейбір қаржы ұйымдары жүргізеді. Осыған байланысты брокерлік және дилерлік институттардың да нарықтағы рөлі күшейеді.

Интеграциялық амбиция және макроөлшемдер

Ұлттық валюта толық конвертациялану деңгейіне жеткен жағдайда Қазақстан өз өңірінде интеграциялық (соның ішінде валюталық) орталық ретіндегі әлеуетін жариялай алады. Мұндай мақсат үшін макроэкономикалық өлшемдер маңызды:

  • Орташа жылдық инфляция 5%-дан аспауы тиіс.
  • Жалпы мемлекеттік қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 50%-дан аспауы тиіс; сыртқы қарыздың ЖІӨ-ге қатынасы 30%-дан аспауы тиіс.
  • Бюджет тапшылығының ЖІӨ-ге қатынасы 3%-дан аспауы тиіс.

Сонымен қатар өңірлік валюталық интеграция идеялары (мысалы, ЕврАзЭС кеңістігінде ортақ валютаға қатысты жоспарлар) тарихи контексте талқыланған. Мұндай бастамалардың іске асуы ұзақ мерзімді институционалдық және макроэкономикалық дайындықты талап етеді.

Пайдаланылған дереккөздер

  • «Қаржы-қаражат» журналы, №3 (2005).
  • «Қаржы-қаражат» журналы, №5 (2005).
  • «Қаржы-қаражат» журналы, №6 (2005).
  • Ақпарат көзі: www.TemaKosan интернет сайты.