Информатика және есептеуіш техника негіздері
«Информатика және есептеуіш техника негіздері» пәнін мектепке енгізу: тарихи алғышарттар мен алғашқы қадамдар
1984 жылғы жалпы білім беретін және кәсіби мектептер реформасының негізгі бағыттары мектептерді компьютерлендіру саласындағы нақты ұйымдастырылған әдістемелік шараларды талқылауға тірек болды. Сол кезеңдегі реформаның ең маңызды жаңалығы — информатика мен есептеу техникасын мектептің оқу-тәрбие үдерісіне енгізу және жастарды жалпы компьютерлік сауаттылықпен қамтамасыз ету міндетін алғаш рет мемлекеттік деңгейде нақтылау еді.
Бағдарлама жасалу үдерісі және пәннің ресми бекітілуі
1984 жылдың соңында КСРО Ғылым академиясының Сібір бөлімінің Есептеу орталығы (А.П. Ершов) және КСРО Педагогика ғылымдары академиясының Оқытудың мазмұны мен әдістері ғылыми-зерттеу институты (В.М. Монахов) бірігіп, еліміздің әр өңіріндегі педагог-информатиктерді жұмылдыра отырып, жалпы білім беретін мектепке арналған жаңа пән — «Информатика және есептеуіш техника негіздері» курсының бағдарламасын жасауға кірісті.
1985 жылдың ортасына қарай бұл жұмыс аяқталып, КСРО Оқу-ағарту министрлігі тарапынан мақұлданды. Үкіметтің келесі шешімдері информатика пәнін орта мектепке міндетті түрде енгізудің нақты мерзімін белгіледі: 1985 жылғы 1 қыркүйек.
Оқулықтар, әдістемелік құралдар және жаңа кәсіби ақпараттық орта
Бағдарлама бекітілгеннен кейін қысқа уақыт ішінде оқушыларға арналған оқулықтар, мұғалімдерге арналған әдістемелік көмекші құралдар дайындалды. Мемлекеттің мектепті компьютерлендіруге ерекше мән бергенін ғылыми-әдістемелік бағыттағы жаңа басылым — «Информатика и образование (ИНФО)» журналының шығуы айқындады. Оның алғашқы саны 1986–1987 оқу жылында жарық көрді.
Экономикалық қиындықтарға қарамастан, бұл журнал информатика мен ақпараттық технологияларды білім беру жүйесіне енгізуге қажетті әдістемелік, дидактикалық, техникалық, ұйымдастырушылық, әлеуметтік-экономикалық және психологиялық-педагогикалық мәселелерді жүйелі түрде түсіндіретін маңызды алаңға айналды.
Қазақстанда 1992 жылдан бастап Қазақстан Білім министрлігінің ғылыми-әдістемелік, педагогикалық «Қазақстан мектебі» журналының «Информатика, Физика, Математика» атты қосымшасы жарық көре бастады.
Мұғалім кадрларын жедел даярлау: алғашқы толқын
Жаңа пәнді оқыту үшін 1985 және 1986 жылдардың жаз айларында мұғалімдерді жедел даярлау курстары өткізілді. Бұл курстарға негізінен физика, математика пәндерінің мұғалімдері және білім беруді ұйымдастырушылар қатысты. Оларды 1985–1986 жылдары физика-математика факультеттерін бітірген жас түлектер толықтырды.
Сонымен бірге КСРО Оқу министрлігінің шешімімен педагогикалық институттардың физика-математика факультеттері базасында информатика және есептеу техникасы пәнінен мұғалімдерді жүйелі түрде даярлау бойынша бірлескен әдістемелік шаралар қабылданды.
Қазақстандағы институционалдық негіз: Абай атындағы АлМУ тәжірибесі
1985–1987 жылдары Абай атындағы Алматы мемлекеттік университетінің (АлМУ) «Информатика және есептеуіш техника» кафедрасының қызметкерлері республика мектептеріндегі «Информатика және есептеуіш техника негіздері» курсының мазмұнын және оқыту әдістемесін қалыптастыруға белсенді қатысты.
1985 жылдан бастап Абай атындағы АлМУ-де «Математика және информатика», «Физика және информатика» мамандықтарының оқу жоспарлары жасалып, орта білім беру ұйымдары үшін осы пән бойынша оқытушылар даярлау жолға қойылды.
Неге қиын болды: кадрлық және техникалық алшақтық
ИЕТН пәнін енгізу ауқымында (және тұтастай мектепті компьютерлендіру тұрғысынан) қысқа мерзімде шешілуі тиіс мәселелердің күрделілігін түсіну үшін 1980 жылдардың ортасында мектептерде жұмыс істеген мұғалімдердің компьютерлік даярлығы қандай деңгейде болғанын ескерген жөн.
Тарихи алғышарт
- 1964 жылы педагогикалық ЖОО-лардың физика-математика факультеттері оқу жоспарында ЭЕМ-ге бағдарламалауға қысқаша таныстыру курсы пайда болды.
- 1970 жылы «Есептеу машиналары және бағдарламалау» (50 сағат) курсы енгізілгенімен, оның мазмұны бағдарламалаудың даму бағытына сәйкес келе бермеді.
- Кейінгі нұсқаларда бағдарламалауға 70 сағат бөлініп, жекелеген жағдайда Алгол-60 тілін меңгеру көзделді.
- Техникалық база шектеулі болды: санаулы ЖОО-ларда ғана «Найри», «Промин», «Мир» сияқты шағын ЭЕМ-дер кездесетін.
- 1970 жылдардың соңына қарай педагогикалық ЖОО-ларда бағдарламалау және есептеу математикасы бағытында бар болғаны төрт кафедра ғана ашылды (Мәскеу, Ленинград, Свердловск, Омбы).
- Алғашқы дербес ЭЕМ-дер («Искра», «ДВК», «Электроника») 1980 жылдардың ортасында өте аз көлемде ғана тарала бастады.
Осы деректер 1985 жылы мектепке информатиканы енгізу басталған кезде жұмыс істеп жүрген физика-математика факультеттері түлектерінің компьютерлік даярлығы жаңа пән талаптарына сай келмегенін көрсетеді.
Негізгі себептер
- Педагогикалық ЖОО-ларда информатика пәні жүйелі түрде оқытылмады; көбіне бағдарламалаудың бастапқы элементтерімен ғана таныстырылды.
- Бағдарламалау даярлығы көбіне жалпы білім беру сипатында болды да, оны мектеп оқушысына оқыту әдістемесіне бағдарланбады (ондай сұраныс бұрын қалыптаспаған еді).
Сондықтан 1980 жылдардың екінші жартысында қабылданған жедел қайта даярлау шаралары ИЕТН-ды мектепке енгізудің алғашқы кезеңінде «шұғыл шешім» ретінде тиімді болғанымен, ұзақ мерзімді тұрақты жүйе құру үшін жеткіліксіз еді.
Нарықтық экономика кезеңі: жаңа сұраныс және көпсатылы даярлық
Қазіргі кезеңде (мектептен бастап жоғары оқу орындарына дейін) Қазақстан Республикасы экономикасының даму ерекшеліктері мен нарықтық қатынастар жағдайында білім беру саласына жаңа типтегі мамандар қажет болды: информатика пәнінің оқытушысы, компьютерлендіру бойынша менеджер, сондай-ақ «информатика және ағылшын тілі», «информатика және экономика» сияқты кіріктірілген бағыттар бойынша кадрлар.
Мұндай даярлықты физика-математика факультеттері базасында көпсатылы құрылымы бар оқу жоспарларына көшу арқылы іске асыру қажеттігі атап өтілді. Бұл іске республикаға белгілі ғалымдар да атсалысып, кафедраларда қосымша оқытушылық қызмет атқарды.
Бағдарламалық қамтамасыз ету және техникалық стандарттарға көшу
«Информатика және есептеуіш техника негіздері» курсын бағдарламалық қамтамасыз ету ең өзекті мәселелердің бірі болды. 1985 жылы курсты сүйемелдеуге арналған алғашқы кешенді бағдарламалар пайда бола бастады, бұл жұмыстар оқулықтар мен оқу құралдарының авторларымен тығыз байланыста жүргізілді.
Кейін әртүрлі компьютер түрлері үшін бағдарламалық-әдістемелік кешендер әзірлеу алдыңғы орынға шықты. Бұл оқу жоспарындағы міндеттерді орындау үшін мүмкіндігі шектеулі оқу-есептеу машиналарын барынша кең пайдалануды талап етті.
1990 жылдардың басында ТМД республикаларында, соның ішінде Қазақстанда да, есептеу техникасын таңдауда IBM PC тектес компьютерлерге көшу жөнінде нақты шешімдер қабылданды.
Қазақ тілді әдістемелік база және терминологияны қалыптастыру
1985–1987 жылдары Қазақстанда Абай атындағы АлМУ-дың «Информатика және есептеуіш техника» кафедрасының меңгерушісі Е.Ы. Бидайбеков ИЕТН курсының мазмұны мен оқыту әдістемесін қалыптастыруға тікелей қатысты. Ол А.П. Ершов пен В.М. Монахов редакциясымен дайындалған екі бөлімді тәжірибелік оқу құралына және мұғалімдерге арналған әдістемелік құралдың қазақша аудармасына арнайы редактор болды.
Бұл жұмыс аударманың ғылыми-әдістемелік дәлдігін қамтамасыз етумен қатар, Қазақстан мектептеріне жаңа пәнді енгізу үшін қазақ тіліндегі информатика терминологиясын жүйелеу және орнықтыру міндетін де қамтыды.
Педагогикалық бағдарламалық құралдар: алғашқы пакеттер мен тәжірибелер
Дегенмен, аталған оқулықтардың екі нұсқасы үшін де толыққанды қазақ тіліндегі педагогикалық бағдарламалық құралдар жетіспеді. Бұл олқылықты азайту мақсатында Абай атындағы АлМУ-дың есептеу зертханасында университеттің оқу үдерісін (информатика және басқа пәндер бойынша) сүйемелдеумен қатар, қазақ және орыс тілдерінде педагогикалық бағдарламалар пакеттерін әзірлеу басталды.
Жасалған бағдарламалық өнімдер (мысалдар)
Кафедрада жасалған «ТІЛДІК ОРТА» бағдарламалық құралдар пакеті 1994 жылы республикалық көрме-жәрмеңкеде бірінші дәрежелі дипломмен марапатталып, Қазақстан Республикасының білім беру жүйесінде пайдалануға ұсынылды.
Сонымен қатар бүкілодақтық компьютерлендіру бағдарламасына сәйкес университеттің әртүрлі құрылымдары мен факультеттерінде басқаруды және оқу-тәрбие жұмысын автоматтандыру бағытында жобалар жүргізілді (мысалы, деканат үшін автоматтандырылған басқару жүйелері, ректорат деңгейіндегі кадрлар және аспирантура жұмыстарының автоматтандырылуы және т.б.).