Мемлекет тәуелсіздік
Нарықтық экономикалық жүйенің мәні
Нарықтық экономикалық жүйе — шаруашылық шешімдерді экономиканың әрбір қатысушысы өз бетінше қабылдайтын, әрі бұл шешімдер заңды мәртебемен қорғалатын жүйе. Мұнда жекеменшік құқығының айқындығы, келісімшарттардың сақталуы, экономикалық және құқықтық еркіндік, кәсіпкерлік пен бәсеке негізгі тірек болып саналады.
Мемлекеттің міндеті
Мемлекет нарыққа қатысушылардың “ойын ережесін” құқықтық тұрғыдан бекітіп, оны орындауды қамтамасыз етеді. Экономикалық қызмет саласында ол заңнама негізінде төрелік пен сот төрелігіне жақын функция атқарады: құқық бұзушылықтарды тежейді, келісімшарт тәртібін қорғайды, меншік құқығын сақтайды.
Жеке шешімдер нарықтық бәсеке жағдайында үйлестіріледі. Бұл ресурстарды тиімді пайдалануға және экономиканың жедел өсуіне ықпал етеді. Сонымен бірге, нарықтың кері әсерлері де бар: мысалы, табыс теңсіздігі күшейіп, қоғам әлеуметтік топтарға жіктелуі мүмкін.
Қазақстандағы нарыққа көшу: негізгі реформалар
Қазақстан ел ішінде нарықтық экономиканы біртіндеп қалыптастыруға бағытталған институционалдық және құрылымдық реформалардың кешенді бағдарламаларын іске асырды. Алғашқы қадамдар бұрынғы КСРО кеңістігінде басталғанымен, тәуелсіздік жарияланғаннан кейін реформалар айқын қарқын алды.
Бағаны ырықтандыру
1992 жылғы 7 қаңтарда бағаларды либерализациялау басталып, нарықтық баға сигналдары қалыптаса бастады.
Жеке меншік институты
1993 жылғы Конституцияда жеке меншік құқығын мойындайтын нормалар бекітіліп, жекеменшік институтын қалыптастыруға жол ашылды.
Жекешелендіру
Жекешелендіру — азаматтардың, бірлестіктердің, акционерлік қоғамдар мен серіктестіктердің акциялар (пай) үлесін жеке меншікке алуы. Ал “мемлекет иелігінен алу” — мемлекеттік кәсіпорындарды мемлекеттік емес меншік нысандарына сүйеніп қайта құру.
Ұлттық валюта және тұрақтандыру
1993 жылғы 15 қарашада теңге енгізілді; 1993–1994 жылдары дағдарысқа қарсы бағдарлама қолға алынды; 1994–1996 жылдары қатаң ақша-несие саясаты жүргізілді; 1997–2000 жылдары реформалар жалғасты.
Түбегейлі реформалардың нәтижесінде нарықтық экономиканың негізі қаланып, қазіргі кезеңде ол тиімді жұмыс істеп отыр.
Нарықтық экономиканы жетілдіру үрдістері
Нарыққа өту кезеңінде Қазақстан бірқатар қиындықтарды бастан өткерді: жеке меншік сектордың әлсіздігі, өндірістен саудаға дейінгі монополиялық құрылымдардың басымдығы және институционалдық олқылықтар. Сонымен бірге, сол кезеңдегі баға құрылымы әлемдік нарықпен толық үйлесімде болмады, ал халықтың психологиялық дайындығы мен нарықтық ойлау дағдысы жеткіліксіз еді.
Табыстың басты шарты: дұрыс стратегия
Белгіленген бағыттың іске асуы үшін мықты басшылық, жақсы ұйымдасқан басқару тетіктері, саяси тұрақтылық, қоғамның бірлігі және заң үстемдігі қажет.
“Қазақстан–2030” бағдарламасының 7 басымдығы
- 1 Ұлттық қауіпсіздік және тәуелсіздік.
- 2 Ішкі саяси тұрақтылық және қоғамдық бірлікті нығайту.
- 3 Нарықтық құрылымдарды жетілдіру, шетел инвестициясын және ішкі қаражатты тарту арқылы ұзақ мерзімді тұрақты өсуді қамтамасыз ету.
- 4 Азаматтардың денсаулығы, білім алуы және жоғары тұрмыс сапасы.
- 5 Энергетикалық ресурстар және инфрақұрылым (әсіресе көлік пен байланыс).
- 6 Кәсіби әрі тиімді үкімет.
- 7 Сыбайлас жемқорлықпен және қылмыспен жүйелі, қатаң күрес.
Жаңа ғасырдың басында нарықтық жүйенің негізі беки түсті, экономикалық өрлеу кезеңі басталып, халықтың өмір сүру деңгейі жақсара бастады. Дегенмен, тек табиғи ресурстарға ғана сүйеніп, реформаларды кейінге шегеру қауіпті: бұл шикізатқа тәуелділікке және “голландық ауру” тәуекеліне әкелуі мүмкін. Сондықтан ұзақ мерзімді орнықты өсу үшін индустриялық-инновациялық стратегияны жүйелі іске асыру қажет.
2006 жылғы реформалық басымдықтар (негізгі бағыттар)
- Нарық қағидаттары негізінде мемлекет пен жеке сектор арасындағы экономикалық өзара қатынастардың тиімділігін арттыру.
- Әкімшілік реформа арқылы экономикадағы мемлекеттің қатысуын оңтайландыру және нәтижеге бағдарланған мемлекеттік менеджментті дамыту.
- Келісімшарттық қатынастарды дамыту, жеке меншік институтын күшейту, дауларды тәуелсіз қарау және төрелік рәсімдерін жетілдіру.
- Келісімшарт міндеттемелерін орындамағаны үшін экономикалық, әкімшілік және қажет жағдайда қылмыстық жауапкершіліктің бұлжымай қолданылуы.
- Миноритарлық акционерлер мен құрылтайшылардың құқықтарын қорғау тетіктерін күшейту және меншік құқығына құқықтық кепілдіктер беру.
- Электрондық үкіметті жедел енгізу арқылы мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттыру, сыбайлас жемқорлық пен әкімшілік кедергілерді азайту.
Қорытынды: Қазақстан экономикасының ерекшеліктері
Қазақстанның халық шаруашылығының құрылымы мен дамуы аймақтық ерекшеліктерге ие. Республикада пайдалы қазбалар қоры мол, ал жер қойнауының геологиялық құрылымы біркелкі емес. Тарихи тұрғыдан алғанда, Қазақстан экономикасы бұрынғы одақтық біртұтас халық шаруашылық кешенінің ірі бөлігі болды. Бұл басқаруда ұзақ уақыт үстемдік еткен әкімшілік-әміршілдік тәсілдің және шектен тыс орталықтандырудың кері әсерін де көрсетті.
Құрылымдық теңгерімсіздік
1980-жылдардың ортасына қарай қалыптасқан салалық құрылым оңтайлы болмады: жеңіл өнеркәсіп үлесі шамамен 3% деңгейінде қалып, халық сұранысының 40–50%-ын ғана өтей алды. Мәдени-тұрмыстық және шаруашылық тауарлары бойынша қамту одан да төмен болды (20–30%).
Баға саясатының бұрмалануы
Шикізат пен жартылай фабрикат бағасының әділетсіз төмендетілуі және дайын өнім құнының салыстырмалы жоғары болуы баға белгілеудегі ауытқуларды күшейтіп, экономикалық күрделілікті арттырды.
Өндірісті басқарудың шоғырлануы
Өнеркәсіптің басым бөлігі (шамамен 93%) одақтық органдардың басқаруында шоғырланды, бұл жергілікті деңгейде экономикалық дербестікті шектеді.
Нарыққа өтудің алғышарты
Нарықты қалыптастырудың өзекті алғышарты — нақты тәуелсіздік. Мемлекеттік тәуелсіздік экономикалық реформаларды жүйелі жүргізуге, институттарды жаңартуға және жауапкершілікті басқаруға мүмкіндік берді.
Реформалар барысы және құқықтық база
Реформаларды іске асыру үшін бірнеше бағдарлама қабылданды: 1991–1992 жылдарға арналған мемлекет иелігінен алу және жекешелендірудің 1-кезеңі; экономиканы тұрақтандыру мен нарыққа өтуді тереңдетуге арналған дағдарысқа қарсы шаралар; 1993–1995 жылдарға арналған ұлттық бағдарлама (2-кезең). Ұлттық валюта енгізілгеннен кейін мемлекет басшысы мен үкімет экономикалық реформаларды дамытуға қатысты 200-ден астам нормативтік құжат қабылдап, құқықтық-нормативтік базаны едәуір жаңартты.
Осы үрдістердің жиынтығы Қазақстанда нарықтық экономиканың негіздері қалыптасып, оның одан әрі дамуы байқалатынын көрсетеді.
Қолданылған әдебиеттер
- 1) Әкімбеков К.Н. Экономикалық теория. 2000.
- 2) Кулыгин П.С. Социалистік экономикадағы нарық. Вопросы экономики, 1990.
- 3) Журавлева Г.Р. Социализмнің экономикалық жүйесіндегі нарық. Экономические науки, 1990, №7.
- 4) Саяси экономия. Алматы: Ана тілі, 1991.
- 5) Қазіргі замандағы нарық: табиғаты және дамуы. Э.П. Дунаев, И.Е. Рудакова. 1992.
- 6) Экономикалық теория пәнінен силлабус. Ғабит Жүрсін Хафизұлы. Астана, 2006.
- 7) Ө.Қ. Шеденов, Е.Н. Сағындықов, Б.А. Жүнісова, Ү.С. Байжомартов, Б.М. Комягин. Жалпы экономикалық теория. Ақтөбе: А-полиграфия, 2004.
- 8) Н.М. Шанский, В.В. Иванов, Т.В. Шанская. Краткий этимологический словарь русского языка. Москва, 1961.
- 9) Н.М. Шанский. Көп томдық орыс тілінің этимологиялық сөздігі, I том. Москва, 1973.
- 10) Н.Ә. Назарбаев. Қазақстан халқына жолдау. 2006 жыл, 1 наурыз.
- 11) И. Комягин. Жалпы экономикалық теория. Ақтөбе, 2005.
Қорытындылай келе, нарықтық экономиканың тұрақты дамуы құқық үстемдігіне, келісімшарт мәдениетіне, бәсекеге, меншік құқығын қорғауға және басқарудың сапасына тікелей тәуелді. Осындай қағидаттар сақталған жағдайда реформалар ұзақ мерзімді нәтиже береді.