Теңгерім активінің барлық бөлімдері жиынының сомасы оның пассивінің барлық бөлімдерінің жиыны сомасына тең
Қаржылық есептілікті тексерудегі талдамалық рәсімнің мәні
Қаржылық есептілікті тексеру кезіндегі талдамалық рәсімнің жүргізілуі қойылған мақсаттарға, сондай-ақ ақпараттық, уақытша, әдістемелік, кадрлық және техникалық қамтамасыз етуге байланысты әртүрлі факторларға тәуелді. Мұндай жұмыстың кең тараған форматы — экспресс-талдау, оның мақсаты шаруашылық субъектісінің даму жай-күйі мен серпінін көрнекі әрі қарапайым түрде бағалау.
Экспресс-талдаудың құрылымы
Экспресс-талдау, әдетте, үш кезең бойынша ұйымдастырылады:
- Дайындық: қаржылық есептілікті алдын ала шолу.
- Түсіндірме жазбамен танысу: есептік кезең жағдайын және негізгі үрдістерді айқындау.
- Экономикалық оқу және талдау: қаржылық жағдай мен қызмет нәтижелерін қорыта бағалау.
1-кезең: Қаржылық есептілікті алдын ала шолу
Бірінші кезеңнің мақсаты — есептіліктің қолдануға жарамдылығы туралы шешім қабылдау және оның талдауға дайындығына сенімділік қалыптастыру. Бұл, ең алдымен, аудиторлық қорытындымен танысу арқылы орындалады: аудитор есептіліктегі ақпараттың дұрыстығын және оның қолданыстағы нормативтік құжаттарға сәйкестігін бағалайды.
Визуалды тексеру
- Барлық қажетті нысандар мен қосымшалардың болуы.
- Реквизиттер мен қолдардың толықтығы.
- Нысандарды толтырудың айқындығы мен логикасы.
Қарапайым бақылау байланыстары
- Көрсеткіштердің өзара байланысын тексеру.
- Негізгі бақылау қатынастарының сақталуы.
- Нысандар арасындағы салыстырмалы тексеру.
2-кезең: Түсіндірме жазбаны оқу
Екінші кезеңнің мақсаты — теңгерімге (бухгалтерлік балансқа) берілген түсіндірме жазбамен танысу. Бұл есептік кезеңдегі жұмыс шарттарын бағалауға, негізгі көрсеткіштердің үрдістерін анықтауға және мүліктік әрі қаржылық жағдайдағы сапалық өзгерістерді көруге мүмкіндік береді.
Түсіндірме жазба нені ашуы тиіс?
- Есеп саясатының ерекшеліктері.
- Тәуекелдер мен белгісіз жағдайлар туралы ақпарат.
- Есептілікте толық көрінбеуі мүмкін ресурстар мен міндеттемелер.
- Есептік жылы нәтижеге әсер еткен негізгі факторлар.
- Жылдық есепті қарау қорытындылары және таза табысты бөлу туралы шешімдер.
- Бірнеше жылдағы маңызды көрсеткіштердің серпіні.
- Келешектегі капитал салымдары мен жоспарланған экономикалық іс-шаралар.
- Кредиттер: пайыздық мөлшерлеме, өтеу мерзімі, төлем кезектілігі және шарт талаптары.
Қосымша ретінде талдаушы нарықтың географиялық сегменттері мен салалық ерекшеліктер туралы деректерді де қарастыруы қажет.
3-кезең: Экономикалық оқу және есептілікті талдау
Үшінші кезеңнің мақсаты — кәсіпорынның қаржылық жағдайын және қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелерін қорыта бағалау. Талдау әртүрлі пайдаланушылардың мүддесіне қарай нақтылауды талап етуі мүмкін; сондықтан объективті және субъективті факторларды ескере отырып, оны іске асырудың бірнеше нұсқасы болады.
Неге бухгалтерлік теңгерім негізгі ақпарат көзі саналады?
Жылдық есептің ішінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау мен бағалау үшін ең ақпаратты нысандардың бірі — бухгалтерлік теңгерім (баланс). Сондықтан қаржылық жағдайды талдауды кейде «теңгерімді талдау» деп те атайды.
Теңгерімді оқи білу мүмкіндік береді
- Кәсіпорын туралы елеулі көлемде ақпарат алуға.
- Меншікті айналым құралдарымен қамтамасыз етілу деңгейін анықтауға.
- Айналым құралдарының өсімі қай баптар есебінен болғанын көруге.
Жедел бағалау
Талдамалы коэффициенттерді толық есептемей-ақ, кәсіпорынның жалпы қаржылық жағдайын бастапқы деңгейде бағалауға мүмкіндік береді.
Екі жақты қарастыру қағидасы
Әрбір актив бабына оны жабатын көз сәйкес келуі тиіс; ал пассивтің әрбір бабы бойынша қаражаттың қандай бағыттарға пайдаланылғанын көру қажет.
Теңгерімді оқудың негізгі бағыттары
- Зерттелетін кезең ішінде теңгерім валютасының (баланс жиынының) өзгерісін бағалау.
- Теңгерім валютасы өсімінің қарқынын өндіріс көлемі, өткізу және жалпы (таза) кіріс өсімімен салыстыру.
- Бөлімдер, топтар және жекелеген баптар арасындағы негізгі өзара байланыстарды зерделеу.
- Жекелеген бөлімдер мен баптар өзгерісінің сипатын талдау.
Маңызды салыстыру
Егер өткізу және жалпы (таза) кіріс өсімінің қарқыны теңгерім валютасының өсімінен жоғары болса, бұл қаражатты пайдаланудың жақсарғанын көрсетеді. Керісінше жағдайда — қаражатты пайдалану тиімділігі төмендеген болуы мүмкін.
Құрылымдық талдау
Актив пен пассив баптарының теңгерім валютасындағы үлес салмағы анықталады, негізгі баптар құрылымының алдыңғы кезеңмен салыстырғандағы ауытқулары есептеледі.
Теңгерімдегі базалық байланыстар (логика және бақылау теңдеулері)
1) Актив пен пассив теңдігі
Актив бөлімдерінің жиыны пассив бөлімдерінің жиынына тең:
A (I + II) = P (I + II + III)
Бұл теңдеу бір соманың екі қырын көрсетеді: құрамы мен орналасуы және қаржыландыру көзі.
2) Ұзақ мерзімді активтер мен меншікті капитал қатынасы
A I < P I
Мағынасы: меншікті қаражаттың бір бөлігі негізгі құралдар мен ұзақ мерзімді қаржы салымдарын қаржыландыруға жұмсалады, ал қалған бөлігі айналым активтерін жабуға бағытталады.
3) Ағымдағы активтер мен ағымдағы міндеттемелер
A II > P III
Қалыпты жағдайда айналым құралдарының елеулі бөлігі кәсіпорынның меншікті қаржы ресурстары есебінен қалыптасады.
4) Активтердің жабылу көздері
A = Mk + Tk
Мұнда A — активтер, Mk — меншікті капитал, Tk — тартылған (қарыз) капитал. Осы арақатынас кредиторлардың сенім деңгейіне әсер етеді және ол дұрыс қаржы саясатының негізгі бақылау нүктелерінің бірі саналады.
«Науқас» баптар: экономикалық диагностика
Теңгерімді оқу кезіндегі маңызды әрекеттердің бірі — ерекше назар аударуды қажет ететін, яғни «науқас» баптарды анықтау. Бұл кәсіпорын қызметін экономикалық диагностикалау тәсілдерінің бірі: мұндай баптар өткен кезеңнің кемшіліктерін көрсетіп қана қоймай, болашақтағы даму траекториясына да ықпал етуі мүмкін.
Талдаушының ықтимал келесі қадамдары
- Қалыптасқан жағдайдың негізгі себептерін айқындау.
- Шығындардың заңдылығын бағалау үшін нәтижелік көрсеткіштердің серпінін зерделеу.
- Шығынмен жұмыс істеу себептерін жою жолдарын ұсыну.
Тәуекел сигналдары
Кейбір баптар бойынша сомалардың болуы кәсіпорынның төлем қабілетсіздігін, қаржы жұмысындағы елеулі кемшіліктерді және талдамалық есеп деректері арқылы анықталатын мерзімі өткен несиелердің барын көрсетуі мүмкін. Мерзімі өткен қарыз үшін банк жоғары пайыз есептейтіндіктен, бұл кәсіпорын кірісін төмендетеді.
Талдамалық есеп бойынша жиі кездесетін «науқас» көрсеткіштер
- Дебиторлық берешек: сатып алушылардың мерзімінде төлемеуі немесе акцепттен бас тартуына байланысты төлем құжаттары бойынша қарыздардың жиналуы (айналым қаражаты «байланып», айналым баяулайды).
- Қызметкерлермен есеп айырысу: қызметкерлер алған қарыздар бойынша берешектің қызметкерлерге арналған банк кредиттерінен асып кетуі.
- ТМБҚ бойынша шығындар: белгіленген тәртіпте есептен шығарылмаған материалдық шығын, жетіспеушілік және ысырапты өтеу бойынша персоналмен есеп айырысулар.
Көрсеткіштер жүйесі және экспресс-талдаудың нәтижесі
Экспресс-талдау шеңберінде алдымен салыстырмалы көрсеткіштер есептеледі, кейін олардың ішінен ең елеулілері таңдалып, динамикасы бақыланады. Іріктеу белгілі дәрежеде субъективті және оны талдаушы жүзеге асырады. Осы көрсеткіштер жиынтығы кәсіпорын қызметін кеңістіктік-уақыттық салыстыруда сипаттайды.
Экономикалық әлеуетті бағалаудың екі қыры
Мүліктік жағдай ұстанымы
Активтердің құрамы, құрылымы және олардың уақыт бойынша өзгерісі арқылы бағаланады.
Қаржылық жағдай ұстанымы
Қаржыландыру көздерінің құрылымы, тұрақтылық және сыртқы инвесторлар мен кредиторларға тәуелділік деңгейі арқылы сипатталады.
Екі ұстаным өзара байланысты және көрсеткіштер серпінін (өзгеріс қарқынын) ескере отырып қарастырылуы тиіс.
Қысқа және ұзақ мерзімді перспектива
Қысқа мерзім: өтімділік және төлем қабілеттілік
Өтімділік — қысқа мерзімді міндеттемелерді шартта көзделген мерзімдерде өтеуге жеткілікті ағымдағы активтердің болуы. Төлем қабілеттілік — кредиторлық берешек бойынша есеп айырысу үшін жеткілікті ақша қаражаты және олардың баламаларының болуы.
Экспресс-талдауда, әдетте, кассадағы және банк шоттарындағы ақша қаражатын сипаттайтын баптарға ерекше назар аударылады, өйткені олар — ең ұтқыр ресурстар.
Ұзақ мерзім: капитал құрылымы және тәуелділік
Ұзақ мерзімді перспективада қаржылық жағдай кәсіпорын капиталының құрылымымен, сыртқы қаржыландыру көздеріне тәуелділік деңгейімен және тұрақтылықпен анықталады.
Экспресс-талдау қалай рәсімделеді?
- Көрсеткіштердің жинақы жиынтығы түрінде.
- Қысқа мәтіндік есеп (қорытынды) түрінде.
- Талдамалық кестелер сериясы түрінде.
Қорытындысында, әдетте, кәсіпорынның қаржылық жағдайын терең талдаудың орындылығы және қызмет нәтижелері бойынша түйін жасалады.
Қаржы-экономикалық талдау: объектілер мен әдістер
Қаржы-экономикалық талдау — кәсіпорынның нарықтық құнын арттыру резервтерін айқындау және тиімді дамуды қамтамасыз ету мақсатында оның қаржылық жағдайын және шаруашылық қызметінің негізгі нәтижелерін зерттеу процесі. Талдаудың объектілеріне активтер мен пассивтер құрылымы өзгерісінің пайдасы мен шығыны, сондай-ақ белгілі бір кезеңдегі дебиторлық және кредиторлық берешек жай-күйі туралы қаржы ақпараты жатады.
Қаржылық есепті оқудың кең тараған тәсілдері
Көлденең талдау
Көрсеткіштердің уақыт бойынша өзгерісін салыстыру.
Тік талдау
Құрылым мен үлес салмақты бағалау.
Трендтік талдау
Ұзақ мерзімді бағытты анықтау.
Негізгі көрсеткіштерді талдау
Маңызды коэффициенттер мен индикаторлар.
Салыстырмалы талдау
Ұқсас ұйымдармен немесе нормалармен салыстыру.
Факторлық талдау
Нәтижеге әсер етуші факторларды ажырату.
Факторлық экспресс-талдау өте жедел жүргізіледі: ол қысқаша сәттік есепті және көрсеткіштердің іріктелген жиынтығын қамтиды. Нәтижесінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын терең талдаудың қажеттілігі және қызмет қорытындылары туралы тұжырым жасауға болады.
Қорытынды бағдар
Осы бөлімде берілген тұжырымдар отандық және шетелдік экономистердің зерттеулеріне сүйенеді және негізінен теориялық сипатта. Кәсіпорынның қаржы-шаруашылық жағдайына тереңірек ену үшін келесі қадам ретінде талдауды тәжірибеде қолдану қажет; соның ішінде, мысал ретінде, «Қазақтелеком» АҚ-ның қаржылық жағдайын талдау қарастырылады.