ОГЮСТ КОНТ туралы қазақша реферат
Огюст Конт (1798–1857) — француз философы, әлеуметтанушы, философиядағы позитивизм мектебінің негізін қалаушы. Ол «әлеуметтану» («социология») терминін ғылыми айналымға алғаш енгізген. Конттың түсіндіруінше, әлеуметтану басқа ғылымдар сияқты бақыланатын әлеуметтік құбылыстарды зерттейді және қоғам өмірін заңдылықтар арқылы түсіндіруге ұмтылады.
Конт ілімінің негізгі желісі
Конттың философиялық эволюциясын адамзат бірлігі туралы тезисті түсіндіруге және негіздеуге бағытталған үш кезең арқылы көрсетуге болады. Бұл кезеңдер оның үш ірі еңбегімен айқындалады.
I кезең (1820–1826)
Ерте кезеңдегі кішігірім жұмыстар: «Әлеуметтік философия опускулдары», «Қазіргі кезеңнің өткендік элементтерін жалпы бағалау» (1820), «Қоғамды қайта ұйымдастыру үшін қажетті жұмыстар жоспары» (1822), «Ғылымдар және ғалымдар туралы философиялық ойлар» (1825), «Рух қуаты туралы ойлау» (1825–1826).
II кезең (1830–1842)
Көптомдық дәрістер жинағы — «Позитивтік философия курсы» (жеке томдар 1830–1842 жылдары жарық көрді). Бұл еңбекте Конт позитивизмнің әдіснамалық негіздерін жүйелейді.
III кезең (1851–1854)
«Позитивтік саясат жүйесі, немесе Адамзат діндері негіздері туралы социологиялық трактат» (1851–1854). Бұл кезеңде Конт қоғамды моральдық және саяси тұрғыдан қайта құру мәселелерін кең қамтиды.
Ерте еңбектер және дәуірді түсіндіру
Конттың алғашқы «Опускулдарында» Политехникалық мектептің жас түлегі ретінде ол өз дәуіріндегі қоғам туралы пайымдайды. Әлеуметтанушылар үшін әдетте зерттеудің бастау нүктесі — өздері өмір сүріп отырған кезеңнің сипатын түсіндіруге ұмтылыс. Бұл Контқа да тән: оның ерте еңбектері ХІХ ғасыр басындағы Еуропа қоғамы бастан өткерген тарихи бетбұрысты суреттеуге және түсіндіруге бағытталған.
«Үш күйлер заңы»: ақыл-ой эволюциясы
Конттың «үш күйлер заңы» бойынша адам ақылы бірінің артынан бірі келетін үш фазадан өтеді. Бұл заң қоғамды да, ғылымдарды да түсіндірудің әдіснамалық өзегіне айналады.
1) Теологиялық фаза
Құбылыстар мәні адамға ұқсас күштермен, рухани себептермен түсіндіріледі: әлем «ниет» пен «құдіреттің» әрекеті ретінде қабылданады.
2) Метафизикалық фаза
Түсіндіру абстрактілі мәндерге, категорияларға, «табиғат» секілді жалпылама ұғымдарға сүйенеді. Бұл кезеңде рационалдандыру күшейеді, бірақ бақылауға негізделген қатаң әдіс әлі орнықпайды.
3) Позитивтік фаза
Адам бақылауға сүйеніп, құбылыстар арасындағы тұрақты байланыстарды (заңдылықтарды) анықтаумен шектеледі. «Неліктен?» деген түпкі себептерді іздеуден гөрі, «қалай?» және «қандай заңмен?» деген сұрақтарға жауап береді.
Маңызды ескерту
Теологиялықтан метафизикалыққа, одан позитивтікке көшу барлық интеллектуалдық салаларда бір мезетте жүрмейді. Конт үшін бұл заң ғылымдардың жіктемесімен бірге ғана толық мағынаға ие болады.
Ғылымдар жіктемесі және позитивтік ойлаудың таралуы
Әртүрлі ғылымдардың қалыптасу реті позитивтік ақыл-ойдың қай салаларда бұрын орныққанын көрсетеді. Конт көзқарасында позитивтік ойлау, әдетте, алдымен математикада, кейін астрономияда, физикада, химияда және одан соң биологияда орнығады. Күрделірек пәндерде (қоғам мен саясат туралы білімде) позитивизмнің орнығуы табиғи түрде кейінірек болады.
Конттың түпкі мақсаты — дәл осы «ғылыми ойлау тәсілі» уақыт өте саясат саласында да үстемдікке жетіп, қоғам туралы позитивтік ілімді — социологияны — құра алатынын негіздеу.
Конт философиясындағы үш негізгі мәселе
1) Индустриялық қоғам
Конт Батыс Еуропаға тән индустриялық қоғамды үлгі ретінде қарастырады: еңбекті ғылыми тұрғыдан ұйымдастырудың тиімділігі қоғамның гүлденуі мен қуатының шарты деп есептеледі. Оның ойынша, бұл қағидаларды өзге халықтар да меңгере алады.
2) Ғылыми ойдың әмбебаптығы
Конт математика, астрономия, физика, химия және биологиядағы позитивтік ойлаудың табыстары бүкіл адамзат мойындайтын әмбебап нәтиже береді деп санады. Бұл пікірдің бір қыры тарихи тұрғыдан расталды: батыстық ғылым жалпыадамзаттық ғылымға айналды.
Бірақ әмбебаптықтың екінші қыры да бар: табиғат ғылымдарында позитивтік тәсілмен ойлай бастаған адам саясат пен дінде бұрынғы дәстүрлі түсіндірулерге толықтай сүйеніп қала алмайды. Дегенмен, позитивтік әдісті социологияға, моральға немесе саясатқа дәлме-дәл көшіру керек пе деген сұрақ әлі де талқыланады.
3) Адамзат бірлігі және әртүрлілік
«Позитивтік саясат жүйесінде» Конт адамзаттың бірлігі туралы идеяны көтереді: егер ортақ адам табиғаты бар болса, онда мәдени және тарихи әртүрлілікті қалай сақтаймыз? Бұл мәселе оның дүниетанымындағы ең күрделі түйіндердің бірі.
Адамзат бірлігі концепциясының үш формасы
- 1 Қалыптасу үстіндегі Батыс қоғамы үлгі болады, және батыстық «авангард» ұсынған жолға уақыт өте бүкіл адамзат түседі.
- 2 Адамзат тарихы — позитивтік ойлаудың қалыптасу тарихы, яғни адамзатты позитивизмге «үйрету» үдерісі.
- 3 Адамзат тарихы — адам табиғатының кемелденуі мен дамуының тарихы.
Индустриялық қоғамды түсіндіруі және сын бағыты
Конт индустриялық қоғам теориясын либералды экономистер мен социалистерге бағытталған сын арқылы дамытты. Ол индустриялық қоғамды не таза либералды, не таза социалистік үлгіде түсіндірмей, оны ұйымдастыру қағидалары арқылы сипаттауға тырысты.
Оның пайымдауынша, индустриялық қоғамның негізгі заңы — байлықтың артуы арқылы мүдделердің түпкілікті үйлесуін бекіту (немесе соған ұмтылу). Бұл тұжырым әлеуметтік тәртіп пен прогресті қатар қарастыруға мүмкіндік береді.
Социологияны жаңа ғылым ретінде негіздеуі
Конт социология деп аталатын жаңа ғылым туралы түсінігін әсіресе «Позитивтік философия курсының» соңғы бөлімдерінде (соның ішінде төртінші томында) кеңінен баяндайды. Ол өзіне дейінгі бірқатар ойшылдарды ізашар ретінде атап, олардың идеяларын әлеуметтік құбылыстарды заңдылық тұрғысынан түсіндіруге пайдаланды.
Монтескьенің ықпалы: әлеуметтік детерминизм идеясы
Конт Монтескьенің басты жетістігі ретінде тарихи және қоғамдық құбылыстардағы детерминизм қағидасын ерекше атап өтеді. Ол «Заңдар рухы туралы» еңбегінің негізгі ойын мына формуламен түйіндейді:
«Заңдар — заттардың табиғатынан шығатын қажетті қатынастар».
Осы тұжырым арқылы Конт қоғамдағы құбылыстар да белгілі бір қажетті байланыстарға бағынады деген ойды күшейтеді: әлеуметтік өмір кездейсоқтықтардың жиынтығы емес, зерттелетін заңдылықтары бар шындық.