Түркістан аймағы
Қазақстандағы мақтаның бастауы: 1918 жылдан әлдеқайда ертерек
Мақтаның тарихын В. И. Лениннің 1918 жылғы 17 мамырда Түркістанды суландыру үшін ирригациялық басқарма құру туралы шешімімен ғана шектейтін пікір — жаңсақ. Қазақстан даласындағы мақта өсіру дәстүрі бұдан әлдеқайда бұрын, кемінде ХІІ–ХІV ғасырлардан бастау алады.
Деректер мен аңыздар Шыңғысхан шапқыншылығы кезінде топырақ астында қалған ежелгі Отырар өңірі бір кезде мақта мен жүзімнің өркендеген отаны болғанын меңзейді.
Отырардың дәлелдері және суармалы мәдениет
Отырар қаласының орнынан табылған суландыру жүйелері, мақта шиті мен жүзім тұқымдары бұл өлкеде дамыған егіншілік мәдениетінің болғанын нақтылай түседі. Мұндай айғақтар мақта өсірудің кездейсоқ кәсіп емес, суармалы жүйеге сүйенген тұрақты шаруашылық болғанын көрсетеді.
Археологиялық айғақ
Суландыру жүйелері, мақта шиті, жүзім тұқымдары.
Түйін
Мақта — өңірдің көне суармалы өркениетімен бірге қалыптасқан дақыл.
Мырзашөл: табиғи мүмкіндік және алғашқы каналдар
Он мыңдаған шақырымға созылатын Мырзашөлдің ұзақ жазы мен ыстық ауа райы ғана емес, құмдауыт топырағы мен тақтайдай тегіс жазық даласы да ежелден мақта өсіруге сұранып тұрғандай. Сол кезеңдерде Сырдариядан тартылған, алғашында «Орынбайарық» аталған шамамен 70 шақырымдық канал қазыла бастағаны айтылады. Тарихи деректер мұны қазақ жерінде мақта өсірудің алғашқы өркениетті қадамы ретінде сипаттайды.
Негізгі белестер
- «Орынбайарық» — Сырдариядан тартылған алғашқы ірі арналардың бірі.
- 1913 жыл — 15 мың гектардан 9,9 мың тонна өнім алынғаны көрсетіледі.
- 1917 жыл — Байбота бай қаздырған К-15 каналы аталады.
- 1926 жыл — К-26 каналы қазылғаны айтылады.
Каналдар қазылғаннан кейін «Байботарығы» жағасындағы жерлер жаппай суландырылып, мақта егістігінің көлемі ұлғая бастады, сонымен бірге өзге дақылдар да қатар дамыды.
Атаулардың ауысуы және кеңестік ирригацияның беталысы
1896 жылдары князь Константиннің Мырзашөлге келіп, суландыру жұмыстарын қолдағаны айтылады: оның мақсаты «Орынбай» каналының ұзындығын 90 шақырымға жеткізу болған. 1939–1940 жылдары канал тағы 14,5 шақырымға ұзартылған.
Каналдың атауы туралы
Кеңес кезеңінде «Орынбайарық» атауы алынып тасталып, каналға С. М. Кировтың есімі берілгені, кейіннен құжаттарда «Достық» атауымен көрсетілгені жөнінде деректер келтіріледі.
Кеңес үкіметі алғашқы кезеңнен-ақ Мырзашөл мен Түркістан аймақтарын суландыруға ерекше назар аударды. В. И. Ленин қол қойған алғашқы декреттердің бірінде Түркістанды суландыру жұмыстарына 50 млн сом бөлу туралы қаулы қабылданғаны баяндалады.
Ғалымдар дерегі: мақта егісі мен тоқыма мәдениетінің терең тамыры
Оңтүстік Қазақстанда суармалы егіншілік ерте дәуірлерде-ақ дамыған. Сырдария, Келес, Арыс өзендерінің бойын мекендеген халықтардың біздің эрамызға дейінгі IV–III ғасырларда диқаншылықпен айналысқаны айтылады. Археологтар Б. И. Вайнберг пен Л. И. Левинаның еңбектерінде біздің заманымыздың I ғасырында Келес пен Шардара маңында мақта, бидай, тары секілді дақылдардың өсірілгені көрсетіледі.
VII ғасыр
Профессор В. И. Юферов дерегінше, қазіргі Жамбыл қаласы тұрғындары мақтадан тоқылған киім киген.
X ғасыр
Академик В. В. Бартольд: Шымкенттен сыртқы саудаға мақта шығарылған.
XIX ғасыр соңы
Тауарлы мақта шаруашылығы теміржолдар мен нарыққа шығудың күшеюімен жеделдей түсті.
1888–1913: егіс көлемінің өсуі және өндірістің шектеулері
Қазіргі Оңтүстік Қазақстан аумағында мақта шаруашылығы 1888 жылдан бастап жүйелі түрде дамыды. Бұған 1877–1906 жылдары салынған Орынбор–Ташкент темір жолы елеулі әсер етті. Мысалы, 1885 жылы бар болғаны 432,2 гектарға мақта егілсе, 1910 жылы 3631,6 гектарға, ал 1913 жылы 20,8 мың гектарға жеткен.
Сол кезеңнің әлсіз тұстары
- Егістік ағаш соқамен жыртылып, су кетпенмен қазылған арық арқылы берілді.
- Суармалы егістіктің басым бөлігі бай-кулактардың қолында болды.
- Өнімділік гектарына 3–4 центнерден аспайтын.
1920–1930-жылдар: қалпына келтіру, кеңейту, ұжымдастыру
Ұлы Октябрь социалистік революциясынан кейін Кеңес үкіметі Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігінде мақта шаруашылығын дамыту жөнінде нақты шаралар қабылдады. 1920 жылы В. И. Ленин қол қойған Түркістан мен Әзербайжанда мақта шаруашылығын дамытуға қатысты құжаттар бұл бағыттың мемлекеттік деңгейдегі маңызын күшейтті.
1921 жылдан бастап бұрын мақта егілген суармалы жерлерді қалпына келтірумен қатар тың жерлерді игеру, суару жүйелерін кеңейту, мелиорациялық және ирригациялық құрылыстар салу қолға алынды. Нәтижесінде 1925 жылы мақта егісінің көлемі 30 мың гектарға таяды, 1927 жылы орташа өнім 8 центнерге жетіп, 49,3 мың тонна мақта өндірілгені көрсетіледі.
«Мақтаарал» совхозы
1924 жылы жаңа жерлерде 11 мың гектар суармалы жері бар «Мақтаарал» совхозы құрылғаны айтылады.
Индустрияландыру ықпалы
Тоқыма өнеркәсібінің өсуі шитті мақтаға сұранысты күрт арттырды.
1935: өндірістік серпін және рекордтар
1935 жылғы наурызда Шымкентте мақташылардың республикалық II съезі өтіп, облыс диқандары жоспардан жоғары нәтиже көрсетуге міндеттеме алғаны баяндалады: жоспардағы 58,7 мың тоннаның орнына мемлекет қоймасына 73,0 мың тонна тапсыруға серт берілген.
Мысал көрсеткіштер
- Келес ауданындағы «Қызыл әскер» колхозы: гектарына 25 центнер.
- Сарыағаштағы «Красный Восток» колхозы: гектарына 46 центнер (рекорд).
Соғыс жылдары: құлдырау және бүкіл елдік міндет
Ұлы Отан соғысы жылдарында мақта егісінің көлемі азайып, өнімділік төмендеді: техника жетіспеді, суландыру жүйелері жаңартылмады, кейбір құрылыс жұмыстары тоқтап қалды, техниканың бір бөлігі майданға жіберілді. 1944 жылы 37,5 мың гектарға егілген мақтаның әр гектарынан 5,3 центнер ғана алынғаны келтіріледі.
Соған қарамастан, қорғаныс пен киім-кешек қажеттілігіне байланысты соғыс жылдары бір ғана Мырзашөл емес, тұтас Қазақстан халқы мақта өсіруге атсалысқаны айтылады.
Соғыстан кейінгі кезең және 1965 жылғы ынталандыру
Соғыстан кейінгі уақытта басты міндет — мақта өндірісін соғысқа дейінгі деңгейге жеткізу және әрі қарай өсіру болды. 1965 жылғы наурыз Пленумының шешімдері мен сол жылғы 5 тамызда қабылданған, колхоздар мен совхоздардың шитті мақта өндіруі мен мемлекетке сатуын материалдық тұрғыдан ынталандыру жөніндегі арнайы қаулы мақта шаруашылығына жаңа серпін бергені айтылады.
Еңбек бағасы
Деректерде көптеген диқандар мен мамандардың орден-медальдармен марапатталғаны, 18 мақташыға Социалистік Еңбек Ері атағы берілгені көрсетіледі.
Мақтаның географиясы: бүгінгі негізгі аудандар
Қазіргі таңда облыста мақтаның негізгі бөлігі — 100 мың гектардан астамы — ежелгі Мырзашөлдің табиғи-тарихи өзегі саналатын Мақтаарал ауданында өсіріледі. Одан кейін Шардара, Түркістан, Сарыағаш, Келес өңірі, Ордабасы және Арыс аудандары аталады. Соңғы жылдары көптеген аудандар мақта өсіруге талпынып келеді, алайда жер, су және климат ерекшеліктеріне байланысты нәтижелері әркелкі.
Сорт жаңарту және өнімділік логикасы
Мақта шаруашылығын тұрақты дамытуда жоғары сапалы, аудандастырылған сорттарды енгізу және сортты кезең-кезеңімен жаңартып отырудың маңызы зор. Бұл өнімділікті арттырып қана қоймай, мақта талшығының сапасын жақсартуға ықпал етеді.
Қолданылған сорттарға мысал
Өңірде С–4727, 108–Ф, «Қырғыз–З» сияқты сорттар аталады. «Мақтаарал» сорты 2000 жылдан бастап егіле бастағаны, кейін оның бірнеше түрі шығарылғаны және «Мақтаарал–4005» сортының аудандастырылғаны жөнінде мәлімет беріледі.
Дегенмен, жақсы тұқымның өзі барлық мәселені шешпейді: бір сорттың әр шаруашылықта әртүрлі өнім беруі мақтаны жергілікті топырақ пен ауа райына бейімдеп өсіру қажет екенін көрсетеді.
Оңтүстік Қазақстанның 4 табиғи-экономикалық аймағы
1) Бетпақдала аймағы (Мақтаарал)
Көлбеу жазық. Топырағы негізінен ашық сұр. Кей бөліктерінде сульфатты және хлоридті–сульфатты сор кездеседі. Жерасты суы тайыз жатады, еритін тұздар жоғарғы қабатта да, тереңіректе де жоғары болуы мүмкін. Жер бедерінде ойпаттар жиі ұшырасады.
2) Келес аймағы (Сарыағаш, Шардара)
Жер бедері төбелі-жонды, ойлы-қырлы. Негізгісі — сұр топырақ. Келес, Құркелес және өзге алқаптарда сортаңды сұр топырақпен қатар шалғындық және шалғындық-батпақтық топырақтар басым. Өзенаралықтарда сарғылт саздақ жиі кездеседі.
3) Түркістан аймағы (Түркістан ауданы)
Жер бедері біршама тегіс. Ашық сұр топырақта 1–2 метр тереңдікте малта тастары кездеседі; малта тас астындағы ұсақ топырақ қабаты жұқалау болуы мүмкін. Шығыс бөлігінде әр дәрежедегі сортаңданған сарғылт саздақ сұр топырақтар басым.
4) Шымкент аймағы (Сайрам, Бөген)
Жер бедері жонды-төбелі, бірте-бірте тау етегіне және таулы аймаққа ұласады. Ашық сұр топырақтың сорланбаған түрлері ыза суы тереңдеу жатқан жерлерде кездеседі. Бөктерлерде қара-қоңыр саздақ, кейде сазды сұр топырақ басым. Сай-жыралар мен өзен салалары көп бөліктерде боз-қызыл қоңыр саздақ және қиыршықты қабаттар ұшырасады.
Аймақтық қорытынды
Бетпақдала, Келес және Түркістан аймақтарында жылу көбірек, жауын-шашын азырақ; ал Шымкент аймағында керісінше, жауын-шашын көбірек, жылу төменірек. Топырақ пен ауа райы тұрғысынан мақтаның жақсы өсіп-өркендеуіне Бетпақдала, Келес, Түркістан аймақтары анағұрлым қолайлы, мақта шаруашылықтарының негізгі бөлігі де осы өңірлерде шоғырланған.