Байқоныр туралы қазақша реферат
Экологияның бас сақинасы: қасіретке айналған тәжірибелер
Ағылшынның әйгілі қиялгер-жазушысы бұл ойды бекер айтпаса керек. Жаратылысқа жаны ашитын қаламгердің ашына сөйлеуі — қазіргі өркениет пен прогрестің табиғатқа жасап жатқан қиянатына түңілудің көрінісі. Адам баласы көбіне бар құндылығын жоғалтып алғаннан кейін ғана келеңсіз салдарды толық түсінеді.
Қазақстан жұртшылығы да осы күйді бастан өткеріп отыр. Қорқынышты деректердің көбі уақыт өткен соң ғана жартылай жарияланып, қоғам «болары болып, бояуы тозғаннан кейін» өкініп қалатын үрдіс қайталана береді.
Семей: жарылыстардың үнсіз мұрасы
Семей ядролық полигоны — 18,5 мың шаршы километр аумақта 1949–1989 жылдар аралығында әуелі ашық аспанда, кейін жер бетінде, одан соң жер қойнауында жүргізілген сынақтардың символы. Сол кезеңде жарты мыңға жуық жарылыс жасалғаны айтылады.
Ең ауыр сауал — мұндай мәліметтердің кең түрде тек жарты ғасыр өткен соң ғана тиіп-қашып жария болуы. Қоғам шындықты кеш білсе, салдарын да кеш сезінеді.
Негізгі ой
Экологиялық апаттың ең қауіпті қыры — оның әсері бір күнде емес, жылдар бойы жиналып, ұрпаққа салмақ болып қалады.
Арал: тартылған теңіздің ащы сабағы
Қазақтың маңдайына жазылған табиғи байлықтың бірі — Арал теңізі еді. Әмудария мен Сырдарияның суы бұрынғыдай сарқырап құйылуы тоқтаған соң, ел теңіздің кері шегінгенін, кеше ғана шалқар айдын болған өңірдің жүдеу тартқанын өз көзімен көрді. Бір кездері арғы беті мен бергі беті көз жетпес теңізді енді жаяу кешіп өтетін күн туғаны — табиғатқа жасалған қиянаттың айқын көрінісі.
Табиғат қазақ жеріне қос-егіз дарияны, балығы мол айдынды, ырысы тасқан өңірді сыйлаған еді. Қазір сол молшылықтың орнына сұрақ пен өкініш қалды: бұл өзгеріс «сиқыр» емес — адам қолымен жасалған салдар.
Бұрын
Дариялар еркін ағып, теңізге құйып, тіршілік пен кәсіптің іргесін бекітті.
Қазір
Судың бағыты мен көлемі өзгеріп, теңіз тартылып, өңірдің табиғи тепе-теңдігі бұзылды.
Азғыр мен Қапустин Яр: жасырын сынақтардың көлеңкесі
Жазушы Энгельс Ғаббасов Батыс Қазақстандағы Азғыр мен Қапустин Яр маңындағы жасырын әскери әрекеттер жайлы, депутат кезінде Парламент мінберінен дабыл қаққан. Алайда оның жанайқайын билік құлағына ілді деу қиын. Айтылған ескертулер мен баспасөздегі жазбалар күні ертең бұлтартпас дерек ретінде алдымыздан шығуы мүмкін.
1966 жылы Арзамас-16 арнайы экспедициясы Азғыр ауылынан бір жарым шақырымдай ғана жерде, 165 метр шұңқырда тұңғыш жарылыс жасағаны айтылады. Кейін Азғыр аймағындағы он нүктеде 17 жарылыс болған. Солардың бір орнында диаметрі 600 метр болатын көл пайда болған — радиациялық қауіпті көл.
Ең ауыр салмақ кімге түсті?
Жергілікті тұрғындар — сол көлден көтерілген буланудың улы ауасын жұтып, белгісіз қауіппен өмір сүрді. Автордың пайымдауынша, өңірде бала өлімі жиі кездесуі де осының салдары болуы ықтимал деген алаң бар.
Байқоңыр: «келешек» деп басталған күрмеу
Ендігі бір үлкен түйін — Байқоңыр. Қорқыт ата көңілінен шыққан өңірде 1955 жылдың 5 мамырында алғашқы күрделі құрылыстардың іргесі қаланған. Қасіреттің бастауы одан да ертерек, 1955 жылдың 12 қаңтарында Жосалы теміржол бекетіне инженер Н. Дежкин бастаған құрылысшылардың Мәскеуден мыңдаған шақырым жол жүріп келуімен басталғаны айтылады. Ол кезде мұны дер кезінде білген қазақ аз болды.
Тәуелсіздік кезеңіндегі түйткіл
Кеңес Одағы ыдырап, 1991 жылы Байқоңыр Қазақстан билігіне өткенде, нысандар мен мүліктің жалпы құны 23 миллиард долларға бағаланғаны көрсетіледі. Алайда уақыт өте қуаныштың буы басылып, осындай алып шаруашылықты сақтап қалудың қиындығы анық сезілді.
Сол кезеңде жауапты тұлғалар қаржы мен маман тапшылығын алға тартып, айлақты Ресейге халықаралық нарықтан 4–5 есе арзанға жалға беруге мәжбүр болғанын айтқан.
Даулы шешім
Кей деректе Байқоңырды сақтау үшін жалға беру ұсынысы жоғары деңгейде айтылғаны, ал тұңғыш ғарышкеріміз Тоқтар Әубәкіров бұл пікірге қарсы болғаны аталады. Уақыт өте бұл қарсылықтың астары барын қоғам түсіне бастады.
Нәтиже: тәуекел мен жауапкершілік тепе-теңдігі жоғалды
Жыл сайын 115 миллион доллар төлейміз деген жалға алушы тараптың қарызын толық өтеуі, қауіпсіздік пен залалды өтеу мәселелері ұзақ уақыт бойы қоғам көңілін көншітпеді. Ал айлақтан Протон мен Циклон зымыран-тасығыштарының жиі ұшырылуы және апат тәуекелі жергілікті жұртты алаңдатты.
1999 жылғы 5 шілде: қауіптің нақты көрінісі
Ақыры қоғам қауіптене күткен ауыр оқиға 1999 жылғы 5 шілдеде, 20:32-де болды. «Радуга» жүк серігінің бөлшектері оны орбитаға шығаруы тиіс «Протон» зымыран-тасығышы жарылғаннан кейін, темір-терсек түрінде Қарағанды облысының Шет ауданы аспанынан жаңбырдай жауғаны айтылады.
Техникалық іркіліс туралы дерек
Мәлімет бойынша, Хруничев атындағы орталық жасаған жаңа 11С824М «Бриз» үдеткіш блогы орнатылған эксперименттік «Протон» зымыран-тасығышының екінші сатысы 112 км биіктікте сыр берген. Ақаудың негізгі себебі үшінші қозғалтқышта болып, газ өтетін түтік тетігі бұзылып, оталғыш сұйық тұтанып кеткен. Соның салдарынан аппарат тұтастай жарылып, бөлшектері шашыраған.
Сандар сөйлейді
- Жеткен биіктігі
- шамамен 1050 км
- Тотықтырғыш
- 165,79 тонна
- Ұшармай
- 180,69 тонна
Бұл оқиға тек техникалық апат ретінде ғана емес, экологиялық және қоғамдық жауапкершілік мәселесі ретінде де қабылдануға тиіс. Өйткені зымыран отыны мен тотықтырғыштың төгілуі, бөлшектердің қону аймақтарына таралуы — табиғат пен адам денсаулығына тікелей қатер.
Қорытынды орнына: өкінішке дейін жеткізбейтін таңдау
Семей, Арал, Азғыр және Байқоңыр — бәрі бір тізбектің буындары секілді: табиғи ортаға жасалған тәжірибе мен немқұрайдылықтың салдары уақыт өте айқындалады. Ең қауіптісі — дәлел мен шындыққа кеш жүгіну. Қоғам үшін ең дұрыс жол — қауіпсіздік, ашықтық және нақты жауапкершілік қағидаларын кейінге қалдырмай орнықтыру.