Бюджет түсімдерін болжау
Бюджет кірістері: мәні және құқықтық негізі
Бюджет кірістері — мемлекеттік функцияларды орындауға қажетті, ел бойынша орталықтандырылған қаржы ресурстарының бір бөлігі. Олар заңнамаға сәйкес билік органдарының әр деңгейіндегі бюджеттерге ақысыз және қайтарымсыз тәртіппен түсетін ақша қаражатын білдіреді.
Бюджетке түсетін кірістер, оларды жұмылдырудың формалары мен әдістерінің жиынтығы мемлекеттік бюджеттің түсімдер жүйесін құрайды. Бюджет кодексі белгілі бір мөлшерде және белгіленген мерзімде бюджетке есепке алынатын міндетті төлемдердің тәртібін айқындайды.
Төлеушілердің міндеті
Республика аумағында орналасқан меншік нысаны мен шаруашылық жүргізу формасына қарамастан, барлық заңды тұлғалар мен азаматтар қолданыстағы заңнамаға сәйкес салықтар, алымдар және өзге де міндетті төлемдерді бюджетке төлеуге міндетті.
Төлеушілер үшін бюджетке төлемдердің басымдығы қамтамасыз етіліп, төлемдерді уақтылы әрі толық төлеу жауапкершілігі белгіленеді.
Бюджет түсімдерін болжау: логикасы және дереккөздері
Бюджет түсімдерін болжау — түсімдердің ықтимал көлемін есептеу және жоспарлау процесі. Әдістемеде декларациялар деректері, салық органдарының мониторингі, статистикалық ақпарат, макроэкономикалық көрсеткіштер, инфляция индекстері және валюта бағамы сияқты факторлар пайдаланылады.
Контингентті есептеу кезеңдері
- 1 Бюджетті атқару жөніндегі орталық уәкілетті орган ағымдағы салық түсімдері бойынша деректерді қорытындылап, бюджеттік жоспарлау органына ұсынады.
- 2 Бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық орган орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарының макрокөрсеткіштері негізінде контингенттерді болжап, оларды уәкілетті органдарға жеткізеді.
- 3 Жергілікті органдар тиісті аумақ бойынша кірістер шектелімдерін жоспарлауды жүзеге асырады.
Болжауда ескерілетін факторлар
- Инфляция (тұтынушылық бағалар индексі) және экономиканың макропараметрлері.
- Салық және кеден заңнамасындағы өзгерістер.
- Ірі төлеушілер бойынша нақты есептелген және төленген сомалар (мониторинг деректері).
- Теңге бағамы және сыртқы сауда айналымы.
Негізгі салықтар бойынша болжау әдістері
Корпоративтік табыс салығы (КТС)
КТС болжамы бірнеше есептеу нұсқасымен айқындалады. Бірінші нұсқада есепті кезеңде тапсырылған салық декларацияларының жиынтық деректері қолданылады: болжамды мерзімге салық салынатын табыс анықталып, инфляция индекстері бойынша түзетіледі. Сондай-ақ зияндар көлемінің өзгерісі және оларды көшіру мерзімі ескеріледі.
1-нұсқа формуласы
Тб = Де × (Іа/100%) × (Іб/100%) × Сор
- Тб — КТС болжамы
- Де — есепті жылғы салық салынатын табыс
- Іа — ағымдағы жылғы ТБИ
- Іб — жоспарлы жылғы ТБИ
- Сор — есепті жылғы орташа мөлшерлеме
Екінші нұсқада өңірлердегі ірі салық төлеушілер бойынша есептелген және төленген КТС сомалары, декларациялардағы жылдық артық/ауыс нәтижелері және берешек/қалдықтардың өзгерістері пайдаланылады. Күтілетін түсімдерден тұрақты емес және өндірістік қызметпен байланысы жоқ біржолғы төлемдер алынып тасталып, сома жоспарлы ТБИ-ға түзетіледі.
2-нұсқа (жалпыланған) формуласы
Тб = Со × (Іб/100%) × (Ік/100%) × Cop
Дивидендтер, сыйақылар және резидент еместердің табыстары
Дивидендтерден, сыйақылардан және резидент еместердің Қазақстан көздерінен алған қызмет көрсету табыстарынан ұсталатын салықтар әдетте соңғы екі жылдағы түсімдер динамикасы және болжамды кезеңдегі макроэкономикалық параметрлердің өзгерісі негізінде жоспарланады.
Жеке табыс салығы (ЖТС)
Төлем көзінен ұсталатын ЖТС-ты болжауда декларациялар деректері қолданылады. Алдымен өңірлер бойынша салық алудың орташа пайызы есептеледі:
Орташа пайыз
Оа = (Сж / То) × 100%
- Оа — орташа пайыз
- Сж — есепті жылғы төлем көзінен ұсталатын ЖТС
- То — есепті жылғы салық салынатын табыс
Болжам формуласы
Сж = Тк × (І/100%) × (Оа/100%)
Төлем көзінен салық салынбайтын табыстар бойынша ЖТС-ты есептеу үшін салық салуға жатпайтын табыс пен шегерімдер ескеріліп, өңірлік орташа мөлшерлеме қолданылады (факторлар әсеріне қарай түзетіледі). Біржолғы талонмен жұмыс істейтін тұлғалар бойынша болжам жергілікті атқарушы органдардың деректері және өкілетті орган бекіткен талон құны негізінде жасалады.
Мүлік салығы
Заңды тұлғалар мен жеке кәсіпкерлерге салынатын мүлік салығын болжау үшін соңғы есепті кезеңдегі негізгі құралдар мен материалдық емес активтердің құны жөніндегі статистикалық деректер пайдаланылады. Жалпы құннан салық салынбайтын объектілер және мүлік салығын төлемейтін субъектілер активтерінің құны шегеріледі.
Формула
См = (Қнқ × (К/100%)) × (Сс/100%)
Жеке тұлғалардың мүлік салығы олардың меншік құқығындағы, жеке кәсіпкерлік қызметте пайдаланылмайтын мүлік құны туралы уәкілетті орган деректері негізінде айқындалады. Есептеуде тұрғын үйдің 1 м² базалық құны, ауданы, тозу коэффициенттері және қолданыстағы жеңілдіктер ескеріледі:
Жеке тұлғалар бойынша (жалпы) формула
См = Қнқ × (Сс/100%)
Көлік құралдары салығы
Болжам ішкі істер органдары ұсынатын көлік құралдарының саны туралы деректерге сүйеніп, қозғалтқыш көлемі, жүк көтергіштігі және орын саны бойынша түрлер мен топтарға бөліну арқылы есептеледі. Жалпы саннан заңнамаға сәйкес жеңілдігі бар көлік құралдары шегеріледі.
Формула
Ск = Кс × АЕК × Сс × (К/100%)
Әлеуметтік салық
Әлеуметтік салықты болжау үшін ағымдағы жылдың осы салық бойынша декларация деректері пайдаланылады. Салық салынатын табыстың нақты көлемі және әлеуметтік салықтың орташа мөлшерлемесі есептеледі:
Орташа мөлшерлеме
Со = (Ән / Тн) × 100%
Жер салығы және бірыңғай жер салығы
Жер салығы бойынша болжам заңнамада көзделген жеңілдіктерді ескере отырып есептеледі:
Формула
Жж = Аж × Со × К
- Жж — жер салығының болжамдық сомасы
- Аж — жер учаскесінің алқабы
- Со — орташа базалық мөлшерлеме
- К — заңнамадағы коэффициент
Жоспарлау санаттары
- Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер
- Елді мекен жерлері
- Өнеркәсіп, көлік, байланыс, қорғаныс және өзге ауыл шаруашылығы емес мақсаттағы жерлер
Бірыңғай жер салығын болжауда да декларация деректері пайдаланылады. Есептеу базасы — жер учаскесінің бағалау құны; сома бағалау құнына заңнамада бекітілген мөлшерлемені қолдану арқылы анықталады.
Су ресурстарын пайдаланғаны үшін төлемақы
Болжам уәкілетті органдардың су ресурстары бойынша деректері негізінде, төлемақы салынатын объектілер және су тұтыну/арнайы су пайдалану түрлері бойынша Үкімет белгілеген мөлшерлемелерді қолдану арқылы есептеледі:
Формула
Тс = Сп × С
Ішкі (жанама) салықтар: ҚҚС және акциздер
Ішкі немесе жанама салықтар — тауар бағасы арқылы төленетін немесе тарифке енгізілетін, сол тауарлар мен қызметтерге салынатын салықтар. Нақты төлеуші — соңғы тұтынушы, ал салық сомасы әдетте өткізу кезінде баға құрамында алынады. Ішкі салықтарға қосылған құн салығы (ҚҚС) және акциздер жатады.
Қосылған құн салығы (ҚҚС)
ҚҚС түсімдерін екі тәсілмен болжауға болады. Бірінші тәсіл — орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарына сәйкес ЖІӨ-нің болжамды көлемі және ҚҚС алудың орташа пайызы негізінде есептеу. Екінші тәсіл — салық органдарының мониторингі деректеріне сүйену: ірі төлеушілер бойынша есептелген және төленген ҚҚС сомалары ескеріледі.
Акциздер
Қазақстанда өндірілген тауарлар бойынша акциздерді болжау үшін алдыңғы жылдағы акцизделетін тауарлардың өндіріс көлемі пайдаланылады. Өндіріс көлемі орта мерзімді жоспар көрсеткіштерімен нақтыланады. Тауардың әр түрі бойынша болжамдық түсімдер формуламен есептеледі:
Формулалар
Аж = Өк × Са
Аи = Иж × К
Халықаралық сауда және сыртқы операциялар бойынша түсімдер
Халықаралық сауда және сыртқы операциялар бойынша түсімдерді болжау кеден органдарының деректері мен есепті ақпаратты талдауға сүйенеді: сыртқы сауда айналымының орындалуы, экспорт/импорт көлемі, импортталған тауарлардың салық салынатын кедендік құны, әрекеттегі кедендік баждар, сондай-ақ салық және кеден заңнамасындағы өзгерістер және теңге бағамы ескеріледі.
Экспорттық кеден баждары
Экспортталатын тауарлар бойынша кеден баждарының түсімдерін болжауда салық салынатын база ретінде республика немесе өңірдің орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарында көзделген экспорт көлемі алынады.
Жер қойнауын пайдалану төлемдері
Қол қойылатын бонус бойынша түсімдер жер қойнауын пайдалану жөніндегі жасалған келісімшарттар негізінде болжанады.
Коммерциялық табу бонусы пайдалы қазбаларды өндіру жөніндегі келісімшарттар негізінде жоспарланады.
Өнімді бөлу бойынша ҚР үлесі роялти есептеуіне ұқсас көрсеткіштерді талап етеді, бірақ орташа роялти мөлшерлемесінің орнына келісімшартта белгіленген үлес мөлшерлемесі қолданылады.
Үстеме пайда салығы әр келісімшарт бойынша жер қойнауын пайдаланушылардың ішкі пайда нормасы 20%-дан асқан бөлігіндегі таза табысқа байланысты есептеледі.
Салықтық емес түсімдер және мемлекеттік баж
Бюджет кірістері салық түсімдерімен қатар салықтық емес түсімдер арқылы да қалыптасады. Бұл түсімдердің көбі қатаң белгіленген мөлшерлеме бойынша есептелмейді және тұрақты фискалдық сипатқа ие емес. Сондықтан оларды жоспарлау мүмкіндігі төменірек, алайда тәжірибеде көбіне өткен жылғы деңгейде болжанады.
Болжамдаудың негізі — салықтық емес түсімдерді төлеуді реттейтін нормативтік-құқықтық актілер. Сонымен бірге бірнеше жылдық динамика, болжамды жылға арналған тұтынушылық бағалар индексі және теңге бағамының ықтимал өзгерісі ескеріледі.
Мемлекеттік баж
Мемлекеттік баж түсімдері өткен жылдардағы динамика негізінде бағаланып, ағымдағы жылғы орындалу көрсеткіштерімен салыстырылады және келесі жылға күтілетін өзгерістерге түзетіледі.
Кәсіпкерлік және кәсіби қызметтен түсетін кірістер
Бұл кірістердің болжамы түсімдер динамикасын талдау және келесі жылғы салық салынатын базаның ықтимал өзгерісіне түзетілген ағымдағы жылғы түсімдер көлемі негізінде жасалады. Оларға мүліктік табыс, жеке кәсіпкердің салық салынатын табысы, адвокаттар мен жеке нотариустардың табысы, сондай-ақ төлем көзінен салық салынбайтын өзге табыстар жатады.
Мүліктік табыс жылжымайтын мүлікті, бағалы қағаздарды, асыл тастар мен металдарды және олардан жасалған бұйымдарды, өнер туындылары мен антиквариатты сату құны мен сатып алу құнының арасындағы оң айырма ретінде қалыптасады.
Капиталмен жасалған операциялардан түсетін түсімдер
Капиталмен жасалған операциялардан түсетін түсімдерді болжау осы төлемдерді реттейтін заңнамалық актілерге негізделеді. Мемлекеттік мекемелерге бекітілген мемлекеттік мүлікті және мемлекеттің меншігіндегі материалдық емес активтерді сату/пайдалану көрсеткіштері орта мерзімді әлеуметтік-экономикалық даму жоспарларымен байланысты болжамдық деректер арқылы нақтыланады.
Мүлік сатудан түсетін түсімдер
Мүлік сатудан түсетін түсімдер бірнеше жылдық динамикаға сүйеніп, келесі жылғы тұтынушылық бағалар индексіне түзетілген көлем негізінде болжанады. Бұл жерде маңызды ерекшелік — негізгі капиталды қаржыландыру көздеріне қарай түсімдерді бюджет деңгейлері бойынша бөлу.
- Республикалық бюджет: республикалық бюджеттен қаржыландырылатын мекемелер мүлкін сатудан түсетін түсімдер.
- Облыстық бюджет: облыстық бюджеттен қаржыландырылатын мекемелер мүлкін сатудан түсетін түсімдер.
- Қала/аудан бюджеттері: тиісті бюджеттен қаржыландырылатын мекемелердің мемлекеттік мүлкі мен жер учаскелерін сатудан түсетін түсімдер.
Ресми трансферттер: бюджет деңгейлері арасындағы байланыс
Капиталдық операциялардан түсетін кірістермен қатар, бюджет жүйесінің барлық деңгейлерінде ресми трансферттердің болжамдық сомалары көрсетіледі. Бюджет кодексіне сәйкес республикалық бюджет пен облыстық, республикалық маңызы бар қала және астана бюджеттері арасындағы жалпы сипаттағы ресми трансферттер көлемі үшжылдық кезеңге жылдар бойынша абсолюттік сома түрінде республикалық бюджет туралы заңмен бекітіледі. Ал облыс пен аудан арасындағы трансферттер көлемі облыстық мәслихаттардың шешімдерімен айқындалады.
Трансферттерді жоспарлау және бөлу
Республикалық бюджеттен бөлінетін ресми трансферттердің болжамдық көлемі мен арналуын жергілікті бюджеттерге бюджеттік жоспарлау жөніндегі орталық уәкілетті орган жеткізеді.
Жергілікті уәкілетті органдар қосымша бюджеттік өтінімдер арқылы республикалық бюджеттен түскен нысаналы (арнаулы) трансферттерді бюджеттік бағдарламалар бойынша бөледі.
Аудан бюджеттерінің түсімдері құрамында облыстық бюджеттен бөлінген ресми трансферттер ескеріледі; облыстық бюджетке трансферттер төмен тұрған бюджеттерден де, республикалық бюджеттен де түсуі мүмкін.
Республикалық бюджет кірістерінде төменгі бюджеттерден және Ұлттық қордан түсетін ресми трансферттер де қамтылады.
Қорытынды пайым
Бюджет кірістерін болжау — құқықтық нормаларға, әкімшілік деректерге және макроэкономикалық болжамдарға сүйенетін көпқұрамды процесс. Оның сапасы бюджет жоспарлауының шынайылығын арттырып, мемлекет міндеттемелерін қаржыландырудың тұрақтылығын қамтамасыз етеді.