Афина мемлекетінің басты билік органы халық жиналысы

Ежелгі Афина тарихындағы саяси институттар мен ойшылдардың экономикалық көзқарастары демократияның жұмыс істеу тетіктерін және қоғамның шаруашылық өмірін түсіндіруге көмектеседі.

Афина мемлекетінің билік органдары

Афина мемлекетінің негізгі билік органдары: халық жиналысы (экклесия), Бесжүздіктер кеңесі, Ареопаг, Гелиэя, стратегтер, архонттар және әртүрлі қаржы комиссиялары болды.

Халық жиналысы

Заң қабылдайтын, соғыс пен бітім туралы шешім шығаратын, лауазым иелерінің есебін тыңдайтын ең жоғарғы саяси алаң.

Кеңес пен сот

Бесжүздіктер кеңесі күн тәртібін және әкімшілік жұмысты ұйымдастырса, Гелиэя сот төрелігін жүзеге асырды.

Әскери-саяси басшылық

Стратегтер әскери және кейбір саяси міндеттер атқарды; архонттар мен комиссиялар басқарудың жекелеген салаларын жүргізді.

Халық жиналысы (экклесия): демократияның өзегі

Афинадағы басты билік органы — экклесия. Ол бастапқыда әр он күн сайын Акрополь маңындағы Пникс төбесінде жиналатын, кейінірек мәжілістер Афина театрында өткізіле бастады.

Жиналысқа 20 жасқа толған афиналық азаматтар қатыса алатын. Әрбір азамат кез келген мәселені көтеруге құқылы болды, ал шешімдер көбіне ашық дауыс беру (қол көтеру) арқылы қабылданды. Кей жағдайларда жабық дауыс беру қолданылды: урнаға бұршақ, ақ-қара тастар немесе жазуы бар қыш сынықтары салынатын.

Жиілік және ұйымдастыру

Жиналыс әдетте 9–10 күнде бір рет өтті.
Притандар жиналысты шақырып, 5 күн бұрын күн тәртібін жариялады.
Б.з.д. 395 жылдан бастап қатысқандарға ақы төлеу тәртібі енгізілді.

Экклесия қараған негізгі мәселелер

Заң шығару

Жаңа заңдарды қабылдау және қоғамдық тәртіпті бекіту.

Сайлау және есеп

Лауазымды тұлғаларды сайлау, олардың қызметін тексеру.

Қаржы

Қаражаттың жұмсалуын бақылау, мемлекеттік кіріс-шығысқа қатысты шешімдер.

Соғыс және бейбітшілік

Әскери жорықтар, бітім, қауіпсіздік мәселелері.

Елшіліктер

Шетел елшілерінің баяндамаларын тыңдау және шешім қабылдау.

Күнделікті басқару

Қоғам өміріне қатысты көптеген ағымдағы мәселелерді қарау.

Азаматтық: кім қатыса алды, кім қатыса алмады

Афина азаматы болудың шарттары

Афина азаматы деп Аттика аумағында тұратын ер адамдар танылды. Жасөспірімдер 18 жасқа толғаннан кейін бір жыл бойы Пирей ауданында әскери даярлықтан өтті: семсерлесу, садақ ату, найза лақтыру және жалпы дене жаттығулары. Оқудан соң олар күзет қызметін атқарып, кейін 20 жасқа толғанда толыққанды азамат мәртебесіне ие болды.

Оларды тәрбиелеп, қадағалаған ұстаздар — софронистер — беделді тұлғалар саналды; еңбегі үшін күндік ақы төленетін.

Қатыса алмағандар

Өзге полистерден көшіп келген гректер — метектер — және құлдар халық жиналысына жіберілмеді.

Құқықтар мен міндеттер

Негізгі құқықтар

Бостандық және жеке тәуелсіздік
Жерге иелік ету
Мемлекеттік қолдауларды алу мүмкіндігі

Негізгі міндеттер

Полис мүлкін қорғау және сақтау
Отанды қорғау
Заңды орындау және діни дәстүрді құрметтеу
Мемлекет басқаруына белсенді қатысу

Өзге демократиялық мекемелер және лауазымдар

Экклесиядан бөлек Афинада басқа да демократиялық мекемелер жұмыс істеді. Алайда олардың ешқайсысы саяси салмағы жағынан халық жиналысымен теңесе алмады. Аттикада көптеген қызмет иелері бір жылға сайланды, ал қызметке кіріспес бұрын азаматтар докимасиядан (тексеруден) өтті.

Бесжүздіктер кеңесі

Әкімшілік ұйымдастыру, алдын ала талқылау және күн тәртібін әзірлеуге қатысқан маңызды кеңес.

Ареопаг және Гелиэя

Сот және қадағалау функцияларын атқарған институттар; құқықтық өмірдің тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал етті.

Стратегтер, архонттар, комиссиялар

Әскер ісі, атқарушы басқару және қаржы-шаруашылық бағыттарындағы міндеттерді орындаған лауазымдар.

Ежелгі Грецияның экономикалық ойы

Ежелгі Грецияның қоғамдық-экономикалық өмірі мен құлиеленушілік өндіріс тәсілінің қалыптасуы, өркендеуі және дағдарысы кезеңдеріндегі мәселелер сол дәуірдің ойшылдарының еңбектерінде кеңінен талданды. Экономикалық ойдың негізгі өкілдері ретінде Ксенофонт (б.з.д. 430–354), Платон (б.з.д. 428–347) және Аристотель (б.з.д. 384–322) аталады.

Ксенофонт

Ксенофонт Афина аристократиясының өкілі ретінде аграрлық Спартаның саяси-экономикалық құрылымын идеалдандырды. Ол “Экономикос” (“Домострой”) трактатында егіншіліктің артықшылығын дәріптеп, қолөнер мен сауданы сынады.

Елеулі тұжырымдары

Ақшаны айырбас және қазына жинау құралы ретінде мойындады.
Тауардың тұтыну және айырбас құны туралы ойды алғашқылардың бірі болып көтерді.
Еңбек бөлінісінің маңызын түсіндіріп, нарық қатысушыларын құлдар мен еркін азаматтарға бөлді.
Мемлекеттік табыс көздері ретінде салықтар, баждар, отарлық алымдар және сыртқы сауда түсімдерін атады.

Платон

Платон — Афина аристократиясының идеологы, олигархиялық тәртіпті жақтаушы. “Мемлекет” және “Заңдар” еңбектерінде ол қоғамның “ең жақсы” үлгісін сипаттап, мемлекетті адамдар арасындағы қарама-қайшылықтарды шешетін күш ретінде қарастырды.

Қоғам құрылымы туралы

Платон еңбек бөлінісі арқылы нарық қатысушыларының мамандануын көрсетіп, қоғамды үш топқа бөлді: философтар (басқарушылар), сақшылар (әскер-қорғаушылар) және дихандар, қолөнершілер, саудагерлер. Құлдар бұл жіктеуге кірмеді.

Оның пікірінше, ең жақсы қоғамда еркін азаматтардың мүліктік теңгерімі қатаң қадағаланып, бір азаматтың байлығы екіншісінен төрт еседен артық болмауы тиіс. Сондай-ақ элита үшін жеке меншікті шектеу, некені мемлекеттік реттеу, балаларды қоғамдық тәрбиелеу сияқты идеялар ұсынылды.

Аристотель

Аристотельдің экономикалық ойлары “Никомах этикасы” және “Саясат” еңбектерінде айқын көрінеді. Ол құлдықты “табиғи” деп түсіндіріп, құлдарды “тірі құралдар” ретінде сипаттады және құлиеленушілік жеке меншікті өндірістік қатынастардың негізі деп санады.

Екі ұғым: экономика және хрематистика

Экономика — үй шаруашылығы мен мемлекетке қажетті игіліктерді тұтыну үшін иелену.
Хрематистика — сауда арқылы ақша табу өнері; мұнда байлық жинаудың шегі болмайды.

Аристотель тауардың тұтыну және айырбас құны арасындағы қайшылықты көрсетіп, айырбастың қоғамдағы байланыс үшін қажет екенін атап өтті. Дегенмен әртүрлі тауарларды салыстыруға мүмкіндік беретін ортақ “субстанцияны” толық анықтай алмады. Ол үшін ақшаның (монетаның) рөлі — өлшем және теңестіру құралы.

Мемлекет туралы түйіні

Оның аса маңызды идеяларының бірі: адам қоғамнан және мемлекеттен тыс өмір сүре алмайды, сондықтан мемлекет отбасы мен жеке адамнан жоғары тұрады. Азаматтар мемлекеттік тәртіпке үйреніп, бірдей тәрбие алуы қажет.

Қорытынды ой

Афинадағы халық жиналысы демократияның негізгі тетігі ретінде заң шығарудан бастап қаржы мен қауіпсіздікке дейінгі кең ауқымды мәселелерді шешті. Ал Ксенофонт, Платон және Аристотель еңбектері ежелгі қоғамның шаруашылық болмысын түсіндіруге талпыныс жасап, кейінгі экономикалық теорияларға әсер еткен маңызды идеяларды қалыптастырды.