Несие беруші - несиелік мәміленің қарыз ұсынатын жағы
Несиенің мәнін анықтаудың әдістемелік негіздері
Несиенің мәнін анықтағанда бірқатар әдістемелік принциптерді сақтау қажет. Несиенің барлық түрі мен формасы оның негізгі мәнін ашуға қызмет етуі тиіс. Егер белгілі бір жағдайда несие қайтарылмаса, бұл несиенің қайтарымдылық қасиеті бұзылғанын білдіреді.
Несиенің мәнін талдауда оның құрылымын, қозғалыс сатыларын және экономикалық негізін қарастырған жөн. Несиеде өзгермейтін, тұрақты элемент — оның құрылымы.
Несиенің құрылымы: негізгі элементтер
Өзге экономикалық категориялар сияқты, несие де өзара әрекеттесетін бірнеше элементтен тұрады. Ең бастысы — несиелік қатынастың субъектілері: несие беруші және қарыз алушы. Бұл тараптарды бөліп алып, жеке-жеке талдау жеткіліксіз: оларды бірлікте қарастырғанда ғана несиенің мәні ашылады.
Несие беруші
Несие беруші — несиелік мәміледе қарыз ұсынатын тарап. Ол үшін белгілі бір ақшалай қордың болуы қажет. Бұл қаражат өзінікі болуы да, басқа көзден тартылған болуы да мүмкін.
Қазіргі экономикада қарыз қаражатын ұсынатын негізгі несие беруші — банк. Банк кәсіпорындардың, ұйымдардың және халықтың уақытша бос қаражатын шоғырландырып, оны қарыз алушыға уақытша пайдалануға несие ретінде береді.
Осы тұста банк екі рөл атқара алады: бір жағдайда — несие беруші, екінші жағдайда — тартылған ресурстардың иесіне оларды қайтаруға міндетті болғандықтан, қарыз алушы ретінде көрінеді.
Қарыз алушы
Қарыз алушы — несие алып, оны белгіленген мерзімде қайтаруға міндетті тарап. Қосымша қаражатқа уақытша қажеттілігі туындағандар қарыз алушылар қатарына жатады.
Қазіргі жағдайда қарыз алушылар ретінде кәсіпорындар, кәсіпкерлер, халық, мемлекет және банктер көріне алады.
Маңызды жайт: қарыз алушы қарызға алынған қаражаттың меншік иесі болмайды. Ол қаражатты өндіріс пен айналымда өз мақсатына сай пайдаланады, ал кейін негізгі соманы ғана емес, оны пайдаланғаны үшін пайыз төлеп, қарызды артық көлемде қайтарады.
Несиелік мәміледе қарыз алушы несие берушінің талаптарына тәуелді болғанымен, екі тарап та қатынастың толық құқықты қатысушылары болып табылады және белгілі жағдайларда орындарын ауыстыруы мүмкін (мысалы, кәсіпорындар мен халық банктегі есеп және депозиттік шоттарда қаражат сақтай отырып, несие берушіге айналады).
Мүдделер қайшылығы және бірлігі
Несие беруші мен қарыз алушы өзара әрекеттесуде қарама-қайшылықтың бірлігін көрсетеді: несие беруші жоғары пайыз алуға ұмтылса, қарыз алушы мүмкіндігінше арзан ресурс тартып, өз қызметін қаржыландыруға мүдделі.
Несиелік қатынастың объектісі: несиеленген құн
Несиелік қатынастың келесі маңызды элементі — алыс-берістің объектісі, яғни несиеленген құн (өтелмеген құн). Бұл — уақытша пайдалануға берілген құнның негізгі бөлігі.
Қайтарымдылық қалай іске асады
Несиенің қайтарылуы — уақытша пайдаланылған несиеленген құнды несие берушіге қайта әкелу процесі. Бұл процесс өздігінен пайда болмайды: ол қарыз алушының шаруашылық айналымында аяқталатын материалдық және ақшалай процестерге сүйенеді.
Қарыз алушының бос қаражаты пайда болып, қайтаруға нақты мүмкіндік туған кезде ғана несие қайтарымы басталады. Қайтарымдылық — объективті сипаттағы талап: мәміленің табиғатын өзгертпей, оны шексіз кейінге қалдыруға болмайды.
Несие беруші мен қарыз алушы бекіткен келісімшарт аясында қайтарымдылық заңды түрде бекітіледі. Ал халық шаруашылығы деңгейінде қайтарымдылық жекелеген мәмілелердің қосындысы ретінде ғана емес, несие категориясының тұтастығын көрсететін құбылыс ретінде көрінеді.
Несиенің әлеуметтік-экономикалық негізі және анықтамасы
Несиенің әлеуметтік-экономикалық негізі оның қоғамдық сипатында. Несие экономикалық байланыстарды кеңейтілген қайта өндіру міндеттерімен ұштастырады.
Несиенің толық анықтамасы
Несие — кеңейтілген қайта өндіру мақсатында мерзімділік, қайтарымдылық және төлемділік талаптарына сәйкес, бос ақшалай қаражаттарды жұмылдыру мен оларды қайта бөлуді қамтамасыз ететін, несие капиталының қозғалысына негізделген экономикалық қатынас.
Несиенің негізгі принциптері
Мерзімділік
Белгіленген мерзімді бұзу несие беруші үшін экономикалық санкция қолдануға жеткілікті негіз болады: пайызды өсіру, несиені және пайызын мерзімінен бұрын өндіріп алу сияқты шаралар іске қосылуы мүмкін.
Қайтарымдылық және төлемділік
Қарыз алушы алынған қаражатты толық көлемде қайтарады және оны пайдаланғаны үшін пайыз төлейді. Бұл талаптар несиенің экономикалық табиғатын айқындайды.
Қамтамасыз етілу
Қамтамасыз ету принципі қарыз алушы келісімшарттық міндеттемелерін бұзған жағдайда несие берушінің мүліктік мүддесін қорғауды көздейді. Экономикалық тұрақсыздық кезеңдерінде бұл принциптің маңызы ерекше артады.
Несиенің объективті қажеттілігі және капитал айналымы
Несиенің объективті қажеттілігі капиталдың үнемі ауысып отыратын табиғатымен түсіндіріледі: ақша түрі тауарға, тауар өндірістік формаға, ал өндірістік форма қайтадан тауар мен ақшаға айналады. Бұл үдеріс капиталдың ауыспалы айналымын сипаттайды: A — T — Ө — T — A.
Ауыспалы айналымның негізгі сатылары
- Бірінші кезең: ақша өндіріс қорына (машиналар, шикізат, жабдықтар және т.б.) айналады.
- Екінші кезең: өндірістік процесс жүріп, дайын өнім (тауар) жасалады.
- Үшінші кезең: тауар сатылып, капитал бастапқы ақша түріне қайта оралады.
Капитал қозғалысы тек ауыспалы айналыммен шектелмейді, ол сондай-ақ капиталдың айналымын қамтиды, яғни осы айналымның үнемі қайталануын білдіреді. Түрдің ауысуы бір субъектілерде ақшаның уақытша босауына, ал басқа субъектілерде қосымша қаражатқа қажеттіліктің туындауына әкеледі.
Қаражаттың уақытша босатылуы қайда пайда болады
Ақшалай қаражаттың уақытша босатылуы және оған деген қажеттілік тек өндіріс пен айналымда ғана емес, мемлекетте, бюджеттік және қоғамдық ұйымдарда, сондай-ақ халықта да туындауы мүмкін.
Қаражаттың босауымен оған деген қажеттіліктің арасындағы қарама-қайшылық тек несиенің көмегімен шешіледі: несие материалдық және қаржылық ресурстарды нақты байланыстырып, шаруашылық субъектілерінің қалыпты қызметін қамтамасыз етеді.
Несиенің объективті қажеттілігі капитал айналымы мен ауыспалы айналымның біркелкі болмауымен де түсіндіріледі. Несиелік қатынастар пайда болып, дамитын нақты экономикалық негіз — құнның қозғалысы, яғни қаражат айналымы мен ауыспалы айналым.
Қарыз не үшін алынады
Қарыз алушы несиені «кедей болғандықтан» емес, өзінің меншікті қорлары капиталдың ауыспалы айналымы мен айналымының объективті ырғағына белгілі бір кезеңде толық жетпей қалғандықтан, яғни істі алға жылжыту үшін уақытша қаржылық олқылықты жабу мақсатында алады.