Биологиялық жас
Терминдер мен қысқаша анықтамалар
Бұл мәтін адам денсаулығы, иммунитет, бейімделу, қартаю және қоғамдық денсаулық салаларындағы негізгі ұғымдарды жүйелейді. Анықтамалар оқу мен қайталауға ыңғайлы болуы үшін бөлімдерге бөлінді.
Денсаулық және оның түрлері
Адамгершілік саулық — себептілік пен қажеттілікке негізделген, адамның хабарлық тіршілік әрекеті аймағының кешенді сипаты. Оның өзегін жеке адамның қоғамдағы мінез-құлқының себептілігі, өзін-өзі ұстауы және құндылықтар жүйесі құрайды. Адамгершілік саулық адамның руханилығын айқындайды, өйткені ол жалпыадамзаттық қайырымдылық, сүйіспеншілік және сұлулық қағидаларымен байланысты.
Денсаулықтың жалпы анықтамасы
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының анықтамасы бойынша денсаулық — ағзада ауру мен физикалық ауытқудың болмауы ғана емес, бұл толық физикалық, психикалық және әлеуметтік әл-ауқат күйі. “Жеке адам денсаулығы” және “халық денсаулығы” ұғымдары ажыратылады.
Денсаулықты бағалау критерийлері
- Физикалық жұмысқа қабілеттілік және морфологиялық дамудың деңгейі
- Созылмалы аурулар мен физикалық ауытқулардың болуы/болмауы
- Әлеуметтік сәттілік және әлеуметтік қабілеттіліктің шектелуі
- Өзгермелі тіршілік жағдайына бейімделу мүмкіндігі
- Қолайсыз сыртқы орта әсерлеріне тұрақтылық
- Сыртқы ортаға организм реакциясының ерекшелігі
Жеке адам денсаулығы
Жеке адам денсаулығы — адамның сыртқы ортаға динамикалық бейімделу үрдісі. Негізгі көрсеткіштері: генетикалық, биохимиялық, функционалдық, психологиялық, әлеуметтік-рухтық және клиникалық.
Денсаулық ағзаның қалыпты өздігінен реттелуімен, гомеостазды сақтаумен, соматикалық және психикалық статусты жетілдіру және өздігінен сақтай алуымен, мүшелер мен жүйелердің өзара оңтайлы әрекетімен сипатталады.
Соматикалық саулық
Соматикалық саулық — адам ағзасының мүшелері мен жүйелерінің ағымдағы (сол кезеңдегі) жағдайы. Оның негізінде онтогенез кезеңдерінде басым болатын қажеттіліктерге сүйенген жеке дамудың биологиялық бағдарламасы жатыр.
Психикалық саулық
Психикалық саулық — психикалық сфераның жағдайы. Оның өзегін үйреншікті мінез-құлық әрекетін қамтамасыз ететін жан дүниенің жалпы күйі құрайды; бұл биологиялық және әлеуметтік қажеттіліктермен және оларды қанағаттандыру мүмкіндігімен байланысты.
Гомеостазис
Гомеостазис — организмнің ішкі ортасы мен кейбір физиологиялық қызметтерінің салыстырмалы динамикалық тұрақтылығы. Оның айқын бұзылуы өмірге қауіп төндіреді.
Иммунитет және антигендер
Антиген
Антигендер (грек. anti — қарсы; geno — туыс, шығу тегі) — иммундық жүйе үшін “бөгде” ретінде қабылданатын және гуморальдық немесе жасушалық иммундық реакцияларды туындататын, өзіне тән химиялық топтары бар жоғары молекулалы заттар. Бұл топқа иммуногендер, толерагендер және аллергендер де кіреді.
Толық (құнды) антигендер
Иммунитет факторларын туындатады және олармен әрекеттеседі: протеиндер, полисахаридтер, липополисахаридтер, нуклеопротеидтер.
Толық емес (құнсыз) антигендер
Антидене синтезін туындатпайды, бірақ антиденелермен өзіне тән түрде әсерлеседі: гаптендер.
Иммунитет және иммундық жүйе
Иммунитет — генетикалық бөгде ақпарат белгілері бар тірі денелер мен заттардан организмнің қорғану тәсілі. Иммундық жүйенің қызметі антигендерді, сондай-ақ жаңа антигендік қасиетке ие болған организм жасушаларын жоюға бағытталған. Ол ішкі ортаның генетикалық тұрақтылығына иммундық бақылауды қамтамасыз етеді.
Органдық негіз
- Орталық: сүйек миы, тимус
- Шеткі: көкбауыр, лимфа түйіндері, Пейер түйіншелері, соқыр ішек, миндалиндер және т.б.
Жасушалық негіз
- Т-лимфоциттер: Т-хелперлер, Т-өлтірушілер, Т-супрессорлар
- В-лимфоциттер, плазмалық жасушалар
- Макрофагтар, нөлдік жасушалар
Молекулалық негіз
- Иммуноглобулиндер (антиденелер)
- Лимфокиндер және монокиндер
- Тимус гормондары және сүйек миына тән факторлар
Иммуноглобулиндер — синтезі антигендердің әсерінен күшейетін гамма-глобулин фракциясының белоктары; сондықтан оларды антиденелер деп те атайды.
Бейімделу, стресс және синдромдар
Бейімделу
Бейімделу — тірі организмнің тіршілікті қамтамасыз ету жағдайлары өзгергенде, ұзақ эволюциялық даму (филогенез) барысында қалыптасқан және жеке даму кезеңінде (онтогенезде) жетілетін бейімделу реакцияларының жиынтығы. Ол тіршілік әрекет мүмкіндігін және әлеуметтік әрекеттің түрлерін қамтамасыз ететін, мақсатқа бағытталған жүйелік реакция ретінде көрінеді.
Бейімделу синдромы
Бейімделу синдромы (БС) — кез келген патогендік тітіркендіргіш әсерінен организмде пайда болатын ағзаға тән емес өзгерістердің жиынтығы. Оны 1936 жылы Г. Селье ұсынған. БС — организмнің жалпы реакциясы; сыртқы орта факторларына (күйзелістерге) тұрақты бейімділікті қамтамасыз етеді. Ең ауыр көрінісі — шок, ал жергілікті түрі көбіне қабыну ретінде байқалады.
Стресс кезеңдері
- Абыржу — организмнің қалған күшін жинақтау.
- Төзімділік (резистенттілік) — барынша пайдалы бейімделу.
- Қажу (әлсіреу) — интенсивті әрі ұзақ әсердің (кейде әлсіз, бірақ созылмалы тітіркендіргіштің) салдары; синдром патологиялық сипат алады.
Симптом
Симптом — аурудың белгісі.
Синдром
Синдром — бір механизмге негізделген ауру белгілерінің заңды үйлесімі.
Ауру, аурушандылық және науқастанулық
Ауру — сыртқы орта факторларының бұзушы әсеріне организмнің жалпы күрделі реакциясы. Ол ағза мен ұлпада құрылымдық, метаболизмдік және қызметтік өзгерістермен қатар жүреді; бейімделуді төмендетіп, еңбекке қабілеттілікті нашарлататын жаңа сапалық үрдіс.
Аурушандылық (дімкәстік)
Тұтас медициналық тексеру, алдын алу және тереңдетілген медициналық қарау нәтижесінде анықталған науқастану көрінісі.
Науқастанулық
Белгілі бір күнтізбелік уақыт ішінде (жарты жыл, жыл және т.б.) анықталған әрі тіркелген аурулардың таралу көрсеткіші.
Түрлері: алғашқы, жалпы, уақытша еңбекке қабілеттілікті жоғалтумен байланысты, кәсіптік және т.б.
Емдік тамақтану (диетотерапия)
Емдік және профилактикалық мақсатта арнайы жасалған рациондар мен тамақтану режимін науқас адамдарға қолдану.
Қартаю және геронтология
Хронологиялық және биологиялық жас
Хронологиялық жас (паспорттық, күнтізбелік) — дүниеге келгеннен бастап есептелетін астрономиялық уақыт.
Биологиялық жас (анатомо-физиологиялық) — организмнің биологиялық даму деңгейіне тән физиологиялық жүйелер көрсеткіштерінің және денсаулықтың сандық сипаттарының сәйкестігі. Бұл — уақыт ішіндегі биологиялық мүмкіндіктердің өзгеру өлшемі, өміршеңдік пен ықтимал өмір сүру ұзақтығының жанама көрсеткіші.
Биологиялық жас хронологиялық жасқа сай келмеуі мүмкін: биологиялық жас артта қалса — ұзақ өмір сүру ықтималдығы жоғары; алда болса — ерте қартаю қаупі артады.
Биологиялық жүйенің сенімділігі және витаукт
Биологиялық жүйенің сенімділігі — келісімді түрде, ұзақ мерзім бойы белгілі бір уақыт аралығында жұмысқа қабілеттіліктің тұрақтылығын сақтау қасиеті. Организм сенімділігі витаукт үрдістерінің айқындылығына байланысты; ұзақ мерзімді бейімділікті осы үрдістер анықтайды.
Витаукт — эволюция барысында қалыптасқан зақымданудан сақтану механизмдерінің жиынтығы; организмнің ұзақ уақыт бейімделуін қолдап, өмірлік әрекеттің тұрақты деңгейін сақтауға бағытталған.
Генотиптік витаукт
Эволюция нәтижесінде тұқым қуалауда орныққан, генетикалық ақпараттың берілуімен жүзеге асады: генетикалық ақпаратты қайталау жүйелері, антиоксиданттар жүйесі, бауырдың микросомалық тотығу жүйесі, ДНҚ репарациясы, антигипоксиялық жүйе және т.б.
Фенотиптік витаукт
Өздігінен реттелу механизмдері арқылы өмір барысында жинақталатын: жасуша гипертрофиясы мен гиперқызметі, жергілікті гуморальдық жүйелер, зат алмасу циклдерінің белсенділігінің артуы және т.б.
Қартаю
Қартаю — қайтыс болу ықтималдығының артуымен және жасқа байланысты ауытқулардың дамуымен сипатталатын, организмнің бейімделу мүмкіндіктерін шектейтін, уақыт өте дамитын биологиялық бұзушы үрдіс. Қартаю жылдамдығы мен өмір ұзақтығы тірі жүйенің ұйымдасу ерекшеліктерімен: құрылымымен, зат алмасуымен, организм қызметімен және т.б. анықталады.
Қартаю түрлері
- Табиғи
- Баяуланған (ұзақ жасаушыларға тән)
- Жедел
- Уақытынан ерте
- Акцелерациялық
- Балалардағы ерте қартаю белгілері: прогерия
Салдарлары
- Физиологиялық қызмет жеткіліксіздігі
- Жасуша өлімі
- Бейімделу мүмкіндіктерінің шектелуі
- Организм сенімділігінің төмендеуі
- Жасқа байланысты аурулардың өрбуі (артериялық гипертония, ишемиялық ауру, қатерлі ісіктер, қант диабеті және т.б.)
- Қайтыс болу ықтималдығының артуы
Қарттық — онтогенездің заңды қорытынды кезеңі.
Гомеорез және оның белгілері
Гомеорез — организмде қартаюға алып келетін заңды жасқа байланысты өзгерістердің жиынтығы. Оған тән негізгі сипаттар төмендегідей.
Гетерокатефтінділік
Жасқа байланысты өзгерістердің әр түрлі бағыттылығы: бір үрдіс бәсеңдеп, екіншісі белсендірілуі мүмкін.
Гетерокинеттілік
Өзгерістердің әр түрлі жылдамдықпен дамуы: бір ұлпада ерте әрі баяу, басқасында кеш, бірақ тез өрбуі мүмкін.
Гетеротроптылық
Әр түрлі органдарда немесе бір органның құрылымдарында қартаюдың біркелкі емес көрінісі.
Гетерохрондылық
Ұлпаларда, органдарда және жүйелерде қартаюдың әр түрлі уақытта басталуы (мысалы, айыршық безі ерте, ал гипофиздің кейбір қызметтері ұзақ сақталуы мүмкін).
Геронтология
Геронтология (грек. geron — қарт; logos — ілім) — адамның қартаю заңдылықтарын зерттейтін биология және медицина саласы.
Гериатрия
Гериатрия (грек. iatreia — емдеу) — егде және қарт адамдар ауруларын зерттейтін клиникалық медицина саласы.
- Аурулардың алдын алу, емдеу және клиникалық ағымын зерттеу
- Ерте қартаюға әсер ету мүмкіндіктерін анықтау
Герогигиена
Герогигиена — өмір сүру жағдайларының қартаю үрдісіне әсерін қарастырып, патологиялық қартаюдың алдын алуға және ұзақ, қабілетті, салауатты өмірге жағдай жасауға бағытталған геронтология саласы.
Бағыттары: әлеуметтік, коммуналдық, еңбек және тамақтану герогигиенасы.
Геронтопсихология
Геронтопсихология — қарт және ұлғайған жастағы адамдардың мінез-құлқы мен психикалық ерекшеліктерін зерттейтін, геронтология және жас ерекшелік психология тоғысындағы сала.
Қоғамдық денсаулық және көрсеткіштер
Халық денсаулығы
Халық денсаулығы — демографиялық көрсеткіштер кешені арқылы сипатталатын статистикалық ұғым: туу, өлу, науқастану, өмір ұзақтығы, кемтарлық және т.б.
Қайтыс болулар
Қайтыс болулар — өлім нәтижесінде халық санының кему үрдісі. Статистикада балалық (0–15 жас) және сәбилік (бір жасқа дейін) қайтыс болулар ажыратылады.
Мүгедектік
Мүгедектік — еңбекке жарамдылықтың төмендеуі немесе жоғалуы, жеке адамның тіршілік әрекетінің бұзылуы және кей жағдайларда тұрақты күтім қажеттілігі.
Медициналық белсенділік
Медициналық белсенділік — белгілі бір тарихи кезеңге тән адамның өзінің және қоғамның денсаулығына қатысты іс-әрекеті. Бұған медициналық мекемелерге қаралу, кеңестерді орындау, емдеу және алдын алу шараларындағы мінез-құлық, реабилитация, өздігінен емделу, халық денсаулығын сақтауға қатысу, зиянды әдеттерді жеңу және салауатты өмір салтын қалыптастыруға бағытталған әрекеттер кіреді.
Ұзақ жасау
Ұзақ жасау — адамның жасының орташа өмір сүру ұзақтығынан едәуір асуы. 90 жастан асқан адамдар ұзақ жасаушыларға жатады.
Өмір салты және салауатты өмір салты
Өмір салты
Өмір салты — биоәлеуметтік категория; адамның тіршілік әрекеті, еңбегі мен тұрмысы, материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру формалары, жеке және қоғамдық мінез-құлық ережелері арқылы сипатталады.
Тәуелді факторлар
- Әлеуметтік-экономикалық жағдай
- Нақты адамның әрекет себептері
- Психика ерекшеліктері
- Денсаулық жағдайы
- Функционалдық ерекшеліктер және т.б.
Негізгі категориялар
- Тіршілік деңгейі
- Өмір стилі
- Өмір сапасы
- Өмір қалпы
Өмір стилі — мінез-құлықтық ерекшеліктерді сипаттайтын әлеуметтік-психологиялық стандарт.
Тіршілік деңгейі — жандық және мәдени қажеттіліктерді қанағаттандыру дәрежесі.
Өмір сапасы — адам қажеттіліктерінің қанағаттану деңгейін көрсететін әлеуметтік категория.
Салауатты өмір салты (СӨС)
Салауатты өмір салты — саяси, экономикалық және әлеуметтік-психологиялық жағдайларға тәуелсіз түрде әлеуметтік және кәсіптік міндеттерді табысты орындауға көмектесетін, организмнің қосымша мүмкіндіктерін нығайтатын күнделікті тіршілік тәсілі.
СӨС негізгі аспектілері
- Жұмысқа қанағаттану
- Физикалық және рухани жағдайдың жақсы болуы
- Белсенді өмірлік бағыт
- Сапалы демалыс
- Сапалы тамақтану
- Жоғары медициналық белсенділік
- Экономикалық және материалдық тәуелсіздік
- Отбасындағы психофизиологиялық қанағаттану
- Күнделікті қимыл-қозғалыс белсенділігі
Биологиялық принциптер
- Жас ерекшелікке сай болуы
- Энергетикалық қамтамасыз етілуі
- Нығайтушы болуы
- Ырғақты болуы
- Эстетикалық болуы
Әлеуметтік принциптер
- Эстетикалық болуы
- Адамгершілікке сай болуы
- Ерікті болуы
- Өзін-өзі шектеуші болуы
Саналогия
Саналогия — денсаулық туралы концепция: денсаулықты қорғау, нығайту, көбейту және ұрпаққа жеткізу; денсаулықты қоғамдық байлық ретінде қарастырады және қоғам әлеуетін зерттейді.
Тамақ және рацион
Тамақ — тағамға арналған өнімдердің күрделі қоспасы. Тамақтық рацион — тәулігіне пайдаланылатын тағам өнімдерінің құрамы мен мөлшері.
Қосымша ұғымдар
Контрацепция
Контрацепция — жұмыртқа жасушасының ұрықтануын, яғни жүктілікті алдын алатын тәсілдер жиынтығы. Қазіргі тәсілдер хирургиялық және хирургиялық емес болып бөлінеді.
Өмір қалпы
Өмір қалпы — әлеуметтік-экономикалық категория.
Өмір сапасы
Өмір сапасы — адамзаттық тұтынуды қанағаттандыру деңгейін көрсететін әлеуметтік категория.
Еске сақтайтын тұжырым
Денсаулық — тек аурудың жоқтығы емес; ол гомеостазды сақтау, ортаға бейімделу, әлеуметтік және психикалық әл-ауқатпен қатар жүретін көпқырлы жүйе. Осы жүйені түсіну иммунитетті, стресс пен қартаюды, сондай-ақ қоғамдық денсаулық көрсеткіштерін дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.