Баласы Абылайдың Тезек төре

Сүйінбай кедей отбасынан шыққан. Әкесі Аронның шаруасы жұтаң болып, кейде ішер асқа, мінер атқа зар болғаны айтылады. Ақын өз өлеңдерінде бұл халді ашық суреттеп, Екей елінің де тұрмысы ауыр болғанын жеткізеді.

Халық аңыздарында Сүйінбайдың ерте танылуына себеп болған оқиғалар да сақталған: ауқатты ағайынның мал дауына араласып, жалайыр Солтан төренің еліне жалғыз барып, өткір сөзімен жылқыны қайтартып алғаны айтылады. Осы даудан кейін ел ішіне кең танылып, алдына мал сала бастағаны жөнінде дерек бар.

Ақынның балалық шағы жетімдіктің де тауқыметімен өткен: шешесінен ерте айырылып, немере ағасының қолында өседі. Жоқшылық пен тағдыр салмағын ол өз жырларында мұңмен өрнектейді.

Сүйінбайдың Тезек төремен кездесуі — ақынның кемеліне келіп, елге танылған тұсы. Ол қалың бұқараның сөзін сөйлеп, төренің озбырлығын жұрт алдында әшкерелейді. Ақынның батылдығы көрші қырғыз еліндегі Орман хан әулетінің орынсыз істерін сынауына дейін барады: Сүйінбай шындық үшін күресіп, хан-төре тұқымдарының қылмысын бетіне басады.

Оның әртүрлі дау-дамайда әділ қазыдай билік айтуы, қоғам ісіне араласуы ақынның қоғамдық тұлғасын айқындайды. Ел алдындағы беделі өткір тілінен, әділетке жақындығынан және шешендік қуатынан көрінеді.

Танылғаннан кейін Сүйінбай ауыл ішінің ұсақ тірлігімен шектелмей, ел аралап, сөз сайысына түсетін ділмарлармен жүздесуді мақсат етеді. Ол Оңтүстік, Шығыс, Орталық Қазақстан өңірлерін аралап, өз дәуіріндегі көптеген ақындармен кездеседі.

• Өзіне дейінгі мұра: атасы Күсептің жырлары, Жанкісі жыраудың өлеңдері.
• Аға буын: Қабан, Жанақ, Түбек, Шөже.
• Замандастар: Майлықожа, Майкөт, Қаңтарбай, Тезекбай, Бақтыбай, Қатаған (кейбірімен айтысқан).

Кейін табылған толғауларында ақын ата-бабасы мен жақындарының есімдерін атап өтеді: Арон, Күсеп, Жиенқұл, туыстары Жұмсақ, Оспан, Жаманша; сондай-ақ әйелі Еңліктің (Жұпан бәйбішесі қайтыс болғаннан кейін алған) аты айтылады.

Өлер алдында айтқан толғауларында Сүйінбай өміріне тұжырым жасап, өз жасын да нақтылайды. Осы деректерге сүйенгенде, ақын 73 жасқа келгенін білдіреді. Бұл — Сүйінбайдың туған жылы 1822 жыл екеніне мегзейді (бұрынғы кейбір деректерде 1823 жыл да кездескен).

Сүйінбайдың сүйегі Қарақыстақ аңғарының жоғарғы саласындағы көне бейітке қойылған. Ақын өз мұрасының қағазға түспей қалуына алаңдап, өлеңдерінің ұмыт болып кетуінен қауіптенгені де айтылады.

Ел аузындағы түсіндірулерге қарағанда, Сүйінбай ауыр хәлінде ағасы Жұмықты шақырып, сауатты адамдарды алдыртып, жырларын жаздырып қалдыруды өтінеді. Бірақ Жұмық бұл іске ықылас танытпайды. Осыған ренжіген ақын Жұмықтың өнер қадірін бағаламағанын сынайды.

Бұл өлеңдер Сүйінбайға тән сыншылдық пен шыншылдықтың айқын көрінісі. Теңеулерінің дәлдігі, образды тілі, ойының уыттылығы ақынның поэтикалық шеберлігін танытады.

Сүйінбайдың «Кәрілік» өлеңі — адамның жас кезеңдерін салыстыра отырып, мінез бен халдің өзгерісін көркем бейнелейтін туынды. Мұнда ақындық қуаттың тасуы да, уақыттың ығысуы да нақты теңеулермен беріледі.

Сүйінбайды қазақ елімен қатар көрші Орта Азия халықтары да таныған. Әсіресе қырғыз жұртына есімі кең тараған: қырғыз ауылдарын өз ауылындай аралап, олардың ауыр тұрмысын көріп, қазақ жатақтары мен қырғыз кедейлерінің тағдырластығын жырға қосады. Хан, төре, датқалардың қанауын бірдей сынайды.

Қатағанмен айтысында да, кейін табылған Арыстанбекпен сөз қағысында да Сүйінбайдың шешендігі мен өткірлігі байқалады. Жалпы алғанда, оның айтыстары XIX ғасыр айтыс өнері ішінде мазмұны мен тіл қуаты жағынан биік бағаланады.

Сүйінбай шығармаларының ішіндегі әлеуметтік салмағы ерекше тұстардың бірі — Тезек төремен дидарласуы. Мұны жай «екі ақынның жарысы» деуден гөрі, ел ішіндегі екі әлеуметтік топтың саяси айқасы деген орынды: мұнда мақсат — өнер жарыстырудан бұрын, бұқара сөзін айту, биліктің озбырлығын әшкерелеу.

Қаңтарбаймен айтысында Сүйінбай әуелі дәстүрлі тәсілмен қарсыласын кедейсің деп кемітеді. Бірақ бұл бағыттың шындыққа тірелмейтінін аңғарып, айтыс арнасын өзіне тән әдіске бұрады: ел қорғаны болған батырларды алға тартады. Екей аз болғанымен, Сұраншыдай батыры бар екенін айтып, рухани артықшылықты батырлықпен дәлелдейді.

Осы айтыста Сүйінбай сөз жүйесімен үстем түсіп, Қаңтарбайды жеңетіні айтылады.

Сүйінбайды жалайыр, албан, дулат елдерінің ақындары ұстаз тұтқан. Жалайырдың жас ақыны Бақтыбай Сүйінбайдан бата алып, өнер жолына түскені айтылады. Ұстаз ақын оған ұсақ тақырыпқа үйір болмауды, ел мұқтажын көтеретін, әлеуметтік салмағы бар жыр айту керегін үйретеді.

Жетісу ақындары Қабан жырау мен Сүйінбайды пір тұтқан. Жамбыл да Сүйінбайды ұстаз санап:

Сүйінбай қайтыс болған соң, бірқатар ақындар жоқтау шығарғаны да айтылады. Бұл — оның ел ішіндегі орны мен рухани ықпалын аңғартады.

Сүйінбай — халық батырларын үлгі еткен эпик ақын. Ол Сұраншы, Саурық, Сыпатай, Тотан, Ботпай, Бөлтірік, Жабай, Өтеген туралы жырлар шығарғанымен, бәрі толық жетпеген. Дегенмен сақталған үзінділердің өзі ақынның қаһармандық дәстүрді жалғағанын көрсетеді.

Оның төрелерді сынаған өлеңдерінде әлеуметтік психология мен мінез кескіні айқын беріледі: шектен тыс шіренген төрелердің менсінбеуі, дөрекі сөйлеуі, жазықсыз жанға жаза қолдануға бейімділігі сынға алынады. Сөйтіп, ақынның шығармаларында өткір сын, ақыл-нақыл, адамгершілік өнеге, татулық пен бірлік идеясы кең қамтылады.