Қазанғапұлы Тәттімбет - қазақ халқының аспапты музыкасында қоңыр күйлердің дәстүрлерін қалыптастырып, тұтас бір мектептің орнығуына мұрындық болған ұлы күйші
Тәттімбет Қазанғапұлы (1815–1860)
Өнерде өзіндік қолтаңбасымен жарқырай көрініп, сол қолтаңбасы ұлттың рухани әлеміне құнарлы арна болып қосылған тұлғалар қай елде де, қай заманда да некен-саяқ. Тәттімбет — ұлттық музыка көгінде жарық жұлдыздай жарқыраған, сегіз қырлы, бір сырлы суреткер, күйші-композитор.
Біржан салдың: «Тәттімбет Арғын асқан ардагерім, қырық түрлі күй тамған бармағынан» деген сөзі оның өнердегі биігін айқындай түседі.
Күй әлеміндегі орны
Тәттімбет күй құдіретін, домбыраның сырын айрықша сезініп, жан-тәнімен сүйсінген өнер адамы болды. Оның күйлері ұрпақтан-ұрпаққа ауысып, халықтың классикалық музыка қазынасына айналды.
Дәстүр мен мектеп
Қазақ аспапты музыкасында қоңыр күйлер дәстүрін қалыптастырып, тұтас бір орындаушылық мектептің орнығуына мұрындық болды.
Классикалық мұра
Тәттімбеттің күйлері уақыт сынынан өтіп, ұлттық музыканың алтын қорына қосылды.
Өнерпаздармен және ел ағаларымен байланысы
Тәттімбет өз дәуірінің талай саңлағымен қадірлес, сыйлас болған. Ол ән мен күй өнерінің көрнекті өкілдерімен, сондай-ақ ел басқарған тұлғалармен араласып, шығармашылық кеңістігін кеңейтті.
Қадірлес болған тұлғалардың қатарында
- Жанақ, Шөже, Кемпірбай
- Біржан сал, Жаяу Мұса
- Жанай, Орынбай
- Тоқа, Ықылас, Итаяқ, Шашақ
- Құнанбай, Алшынбай, Ерден
- Шыңғыс, Шорманның Мұсасы
Өмірбаяны және тегі
Туған жері
Тәттімбет 1815 жылы Қарағанды облысы Егіндібұлақ ауданына қарасты Дастар тауының етегінде дүниеге келген. Бұл өңір қазіргі Абай атындағы совхоздың №4 Мыржық бөлімшесіне қарайтын Қызылжал қыстауы ретінде айтылады. Қызылжал қыстауын кей деректерде Мөшеке деп те атайды (Мөшеке — Тәттімбеттің үлкен атасы).
Шыққан тегі
Шыққан тегі — Орта жүз, Арғын, оның ішінде Мейрамнан тарайды. Шежіре бойынша Мейрамнан Қуандық, Сүйіндік, Бегендік, Шегендік, Шұбартпалы, Қаракесек (Болатқожа) аталары өрбіген. Тәттімбет — Қаракесек руынан.
Мінезі мен адамгершілігі
Ел аузындағы әңгімелерде Тәттімбет байсалды, жеңіл-желпі сөзге көтеріле бермейтін, салмақты адам ретінде сипатталады. Оның әділетшілдігі мен кең пейілі көптеген күйлерінің болмысынан да аңғарылады: халық мүддесі үшін жанын салатын, адал ниетті, адамгершілігі мол тұлға болғаны айтылады.
Тәттімбет бар болғаны 45 жыл ғұмыр кешіп, 1860 жылы дүниеден өтті.
Шығармалары: халық жадында қалған күйлер
Халық «өнердің бәрін үйрену керек» дейді. Арнайы мектебі жоқ кезеңдердің өзінде-ақ ел ішіндегі таланттар жастарды өнерге баулып, үйрете білген. Тәттімбет те бала күнінен музыка әлемінің сұлулығына ұмтылып, қабілетін үздіксіз жетілдірген.
Белгілі күйлері
Тәттімбет Қазанғапұлының қырықтан астам күйі қазақ мәдениетінің ірі бір бөлшегіне айналды. Солардың қатарында:
- Сарыөзен
- Шайып қалды
- Қосбасар
- Сылқылдақ
- Жетім қыз
- Былқылдақ
- Сарыжайлау
- Азамат
- Бозайғыр
- Азына
Осы мұра халық жадында берік орнығып, сұлулық пен ізгіліктің өміршең құндылығы ретінде сақталып келеді.
Петербург сапары және мойындалуы
1855 жылдың 24 наурызында Ресей патшасы Александр II-нің таққа отыру мерекесіне орай Тәттімбет өнерпаз ретінде Арқа қазақтарының өкілдерімен бірге Петербургке барған. Сол сапарда ол күйлерін тамылжыта орындап, өнерсүйер қауымның назарын аударып, күміс медальмен марапатталған.
Аталған медаль бүгінде Егіндібұлақ ауылының мұражайында сақтаулы.
Мұраны жеткізген орындаушылар мен зерттеушілер
Ел ішіндегі жалғастық
Тәттімбет күйлерін насихаттағандардың қатарында оның інісі Жақсымбет, балалары Мұсатай мен Исатай, сондай-ақ домбырашылар Нүркен Шынтеміров, Ғаббас Айтбаев аталады.
Бүгінде бұл мұраны асыл қазынадай сақтап, ел арасында дәріптеп жүрген ұрпақтарының бірі — домбырашы Тұрысбек Түсіпбеков.
Кәсіби орындаушылық дәстүр
Тәттімбет күйлерін осы заманға жеткізіп, кәсіби сахнада кеңінен насихаттаған домбырашылар қатарында Ә. Хасенов, М. Хамзин, У. Бекенов бар.
Музыка тарихындағы ықпалы және институционалдық жалғасы
Опера мен кино өнеріндегі қолданысы
Тәттімбет күйлері музыка өнеріміздің алтын қорын байытып қана қоймай, кәсіби композиторлық шығармаларда да кеңінен пайдаланылды. Олар Е. Брусиловскийдің, М. Төлебаевтың «Біржан–Сара» операсында, Ахмет Жұбанов пен Латиф Хамидидің «Абай» операсында, сондай-ақ «Жамбыл» кинофильмінде кеңінен қолданылған.
Білім беру және орындаушылық мектебі
Күйшінің туған өңірінде халық аспаптар оркестрі жұмыс істейді. Қазақ ұлттық консерваториясында 1971 жылы шертпе күйлер класы ашылды. Бұл класты алғаш ұйымдастырып, ұстаздық еткен — домбырашы У. Бекенов.
Тәттімбет атындағы музыкалық өнер колледжі
Қарағанды қаласында Тәттімбет атындағы музыкалық өнер колледжі бар. 1952 жылы ашылған бұл оқу орны бүгінде республикаға белгілі білім ордаларының бірі. 1973 жылы колледжге күйші-композитор Тәттімбет Қазанғапұлының есімі берілді.
Тәттімбет атындағы халық аспаптар оркестрі
1988 жылы Қ. Байжанов атындағы концерттік бірлестікте Тәттімбет атындағы халық аспаптар оркестрі құрылды. Оның тұңғыш бас дирижері — Дүйсен Үкібай.
Оркестр құрамында Қазақстанның еңбек сіңірген артисі Р. Болтаева, республикалық конкурстардың жеңімпаздары Б. Смағұлов, Б. Тәшімов, М. Ибраева, Қ. Ғабделов, Е. Оспанханов, С. Рахымғалиева, С. Ізтілеуов, Қ. Бақыраев және басқа да өнерпаздар еңбек етті.
Жаңа белес: академиялық мәртебе және халықаралық сапарлар
1992 жылдан бастап оркестрді КСРО халық артисі, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, профессор Шамғон Сағаддинұлы Қажығалиев басқаруға шақырылды. Осы кезеңде ұжымның орындаушылық деңгейі мен репертуарлық ауқымы айтарлықтай өсіп, әлемдік өнер талғамына сай биікке көтерілді.
2000 жылы оркестрге Академиялық атақ берілді. Бүгінде ұжым Астанадан бастап көптеген өңірлерде, сондай-ақ ТМД елдерінде және Еуропа мен Азияда (Түркия, Иран, Ирак, Чехия, Словакия, Оңтүстік Корея, Швейцария, Франция), сонымен бірге АҚШ-та өнер көрсетіп, көрермен ықыласына бөленіп келеді.