Қазақша рефераттар

1982 жылдан оркестр

Нұрғиса Тілендиев: дәстүр мен кәсібилікті тоғыстырған тұлға

Нұрғиса Атабайұлы Тілендиев (1925–1998) — қазақтың әйгілі күйші-композиторы, дирижер, дәулескер домбырашы. Ол Алматы облысы Іле ауданына қарасты Шіліккемер ауылында дүниеге келіп, 1998 жылы Алматы облысы Жамбыл ауданында жерленді (Жамбыл кесенесінің маңы).

Тілендиев қазақ музыка мәдениетіне композитор, дирижер және орындаушы ретінде өшпес із қалдырған суреткер. Оның шығармашылық мұрасы жанрлық кеңдігімен де, ұлттық бояудың қанықтығымен де ерекшеленеді.

Өмірбаянның негізгі деректері

Туған күні
1 сәуір 1925
Алматы облысы, Іле ауданы, Шіліккемер ауылы
Қайтыс болған жылы
1998
Алматы облысы, Жамбыл ауданында жерленген
Білімі
Дирижерлік мектеп
Алматы консерваториясы (1949–1950), Мәскеу консерваториясы (1950–1952), П. И. Чайковский атындағы (проф. Н. П. Аносов класы)
Соғыс
Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан
Өмірлік тәжірибесі шығармашылық пафосын күшейтті

Қызмет жолы: сахна, оркестр, кино

Ол Қазақтың Абай атындағы опера және балет театрында дирижер болып қызмет атқарып (1952–1961), кейін Құрманғазы атындағы Мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрін басқарды (1960/1961–1964). 1968–1981 жылдары «Қазақфильм» киностудиясының музыка редакциясында бас редактор қызметін атқарды.

1981–1998 жылдары Тілендиев өзі ұйымдастырған «Отырар сазы» фольклорлық-этнографиялық ұжымының көркемдік жетекшісі әрі бас дирижері болды. Бұл ұжым уақыт өте келе шағын ансамбльден толыққанды оркестр деңгейіне көтерілді.

Марапаттары мен атақтары

  • Қазақстанның халық әртісі (1975), КСРО халық әртісі (1984)
  • Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының лауреаты (1978)
  • Қазақстанның Халық Қаһарманы (1998)
  • Отан ордені, екі мәрте Еңбек Қызыл Ту ордені және бірқатар медальдар

Шығармашылық мұра: жанрлар мен ауқым

Нұрғиса Тілендиев жүздеген музыкалық туындының авторы. Деректерде оның 400-ден астам ән-романс, сондай-ақ жалпы есепте 500-ден астам төл шығармалары аталады. Мұрасының жанрлық аясы кең: ән, күй, романс, увертюра, поэма, кантата, опера, балет және басқа да түрлер.

Ірі жанрлар

  • «Ортеке» балет-поэмасы (1957)
  • «Достық жолымен» балеті (1958)
  • «Менің Қазақстаным» кантатасы (1959)
  • «Алтын таулар» операсы (1961, Қ. Қожамияровпен бірге)

Увертюралар мен оркестрге арналған туындылар

  • «Поэма» (1962), «Ата толғауы»
  • «Халық қуанышы» (1963), «Қайрат» (1964)
  • «Жеңіс салтанаты / Жеңіс солдаты» (1975)

Күйлері мен әндері: халықтық өрнек, дара қолтаңба

Композитордың «Аққу», «Аңсау», «Арман», «Ата толғауы», «Әлқисса», «Қорқыт туралы аңыз», «Көш керуені», «Махамбет», «Фараби сазы» сияқты күйлері, сондай-ақ «Саржайлау», «Алатау», «Ақжайық», «Ақ құсым», «Өз елім» секілді әндері ұлттық нақыштың қанықтығымен, әуендік еркіндігімен және айқын стилімен ел жадында сақталды.

Театр мен кино: қазақ сахнасы мен экран классикасы

Тілендиев 50-ден астам драмалық спектакльге және ондаған экран туындыларына музыка жазды: 19 көркем фильмге, 17 анимациялық фильмге, 14 деректі-хроникалық фильмге арналған еңбектері белгілі.

Музыкасы қолданылған шығармалар қатарында М. Әуезов, Ш. Айманов, Т. Ахтанов, Ә. Тәжібаев пьесалары, сондай-ақ «Қыз Жібек», «Қилы кезең», «Менің атым Қожа», «Қарлығаштың құйрығы неге айыр?», «Ақсақ құлан» сияқты фильмдер бар. Бұл туындылар қазақ сахнасы мен киноөнерінің алтын қорына айналды.

Өнер философиясы: сал-серілік дәстүрдің соңғы тұяғы

Нұрғиса Тілендиев қазақтың сал-серілік дәстүрінің табиғи жалғасы ретінде танылды. Ол уақыттың идеологиялық қысымына, ассимиляцияшыл үрдістерге бой алдырмай, өз болмысын сақтап, ұлттық музыкалық тілдің өзегін жоғалтпай жеткізе білді.

Кәсіби музыкалық білімді терең меңгергенімен, ол суырыпсалмалық дәстүрді шығармашылықтың негізгі қуат көзі етті: оркестрлік қасаңдыққа еркін шабыт пен ішкі серпін дарыта алды. Дәстүрлі монодиялық (бір әуезді) ойлау жүйесін көпдауыстылыққа жұтылып кетірмей, өз үнінің айқындығын сақтауға ерекше мән берді.

Оның ойы көпке ортақ, тілі көпке түсінікті болды: жүрекке бағытталған әуен, нәзік лиризм, азаматтық пафос және динамикалық серпін — Тілендиев шығармаларының ажырамас сипаты.