Корпоративтік табыс салығын есептеу әдістері сақталынған жағдайға салық ауыртпашылықтары жылдық жиынтық табыс пен салықтық шегерімдерді төмендету
Кәсіпорын табысына салынатын салық: экономиканың тірек тетігі
Кәсіпорындардың табысына салынатын салық Қазақстан Республикасының бюджет кірісіндегі ең ірі үлестің бірін құрайды және экономикалық үдерістерге тікелей ықпал етеді. Нарықтық экономика жағдайында ол кәсіпкерлік қызметпен байланысты ең белсенді салықтардың қатарына жатады.
Экономиканың тұрақты дамуы үшін салық механизмі тиімді жұмыс істеуі қажет. Бұл ретте салық саясатының тұрақтылығы ерекше маңызды. Қазіргі кезде кәсіпкерлік қызметте табыс салығын төлеуден жалтару жағдайлары кездеседі. Мұндай үрдістердің күшеюіне жол бермеу үшін мемлекет өндірушілердің іскерлік белсенділігін төмендетпей, оңтайлы салық деңгейін белгілеуі тиіс.
Негізгі ой
Салық ставкалары бюджет кірісін де, кәсіпкерлік ынтаны да бір мезетте қалыптастырады: шамадан тыс жоғары ставка өндірісті тежейді, ал тым төмен ставка бюджеттік мүмкіндікті шектейді.
А. Лаффер тұжырымы және салық ставкасының шегі
Салық деңгейінің экономикаға әсерін америкалық экономист А. Лаффер зерттеген. Оның пайымдауынша, салық түсімі тікелей салық ставкасына тәуелді. Егер ставка 100% деңгейіне жетсе, кәсіпкер де, өндіруші де өнім өндіруге ынталы болмайды. Демек, кәсіпкердің тұрақты жұмыс істеуі және мемлекеттің жеткілікті табыс алуы ставкаға байланысты.
Лаффер ұсынған аралық
А. Лаффердің пікірінше, тиімді салық ставкасы көбіне 30–50% аралығында болуы мүмкін. Алайда мұндай деңгей практикада көп жағдайда субъективті түрде айқындалады.
Ставкаға әсер ететін факторлар
- Басқа елдердегі салық ставкаларының деңгейі (мысалы, Швецияда бір кезеңде табыс салығы 60% деңгейінде болған).
- Экономикалық және саяси жағдай (мысалы, АҚШ-та 1936 жылы 50% болған ставка кейін 36% деңгейіне түскен).
Лаффердің идеялары АҚШ-тағы 1982 жылғы салық реформасы кезінде кең қолдау тапқан.
Қазақстандағы жекелеген ставкаларға қатысты мысал
Бұрынғы нормаларға сәйкес, кәсіпкерлік қызметпен айналыспайтын (пайда табуды көздемейтін) кәсіпорындар үшін ставка 25%, ал делдалдық ұйымдар, биржалар және ұсақ кәсіпорындар үшін 55% деңгейінде белгіленген жағдайлар болған.
Жеке табыс салығы: міндеттілік және прогрессия
Жеке тұлғалардың табыс салығы XIX ғасырдың ортасында Ұлыбританияда салық жүйесіне енгізіліп, XX ғасырда индустриялық дамыған елдердің барлығында кең тарады. Көп елдерде табыс салығын төлеуде екі түрлі міндеттілік қолданылады: шектелмеген және шектелген.
Шектелмеген міндеттілік
Тұрақты тұрғылықты жері бар тұлғаларға қатысты қолданылады (әдетте, ел азаматтары).
Шектелген міндеттілік
Шетел азаматтарына және азаматтығы жоқ адамдарға қатысты белгіленеді.
Табыс салығы көбіне прогрессивті тәсілмен алынады. Мұндағы мақсат — халық табыстарын қайта бөлу арқылы кіріс теңсіздігін жұмсарту. Бұл теңсіздік мәселесін экономист Лоренц өз еңбектерінде қарастырған. Қазақстанда 2004 жылдан бастап табыс туралы декларацияны толтыру арқылы табыс салығын төлеу тетіктері енгізіле бастады.
Корпоративтік табыс салығы: құқықтық эволюция және есептеу логикасы
Қазақстанда негізгі салықтардың бірі — кәсіпорындар табысынан алынатын салық, яғни заңды тұлғалардың табыс салығы. Ол жалпы мемлекеттік тікелей салықтарға жатады. 1995 жылғы Президент Жарлығына сәйкес (24 қыркүйек, «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы») 1995 жылдың 1 шілдесінен бастап заңды тұлғалардың табысына салық салудың жаңа тәртібі енгізілді. Бұл шешім салық жүйесін реформалаудың бастау кезеңдерінің бірі ретінде бағаланады.
Реформаның басты мақсаттары
- Өндірісті жандандыру.
- Салық жүйесін халықаралық стандарттарға жақындату.
Заңды тұлғалардың табысына салынатын салықтың ерекшелігі — төлемнің салық жылы қорытындысы бойынша, қаржылық-шаруашылық қызмет нәтижесіне сүйеніп есептелуі. Бұл ретте салықтық есеп деректері пайдаланылады, ал салықтық есеп бухгалтерлік есептен бөлек жүргізілетін арнайы есеп түрі ретінде қалыптасты.
Жылдық жиынтық табыс
Салық жылы ішінде әртүрлі көздерден алынған барлық табыстардың жиынтығы.
Шегерістер
Салық салынатын табысты айқындауда ескерілетін заңды шегерімдер жүйесі.
Әділетті база
Салық салынатын табысты бірізді қағидалармен анықтап, барлық төлеушілерге ортақ тәртіп енгізу.
2004 жылғы 12 маусымда қабылданған Салық кодексінде «заңды тұлғалардың табысына салынатын салық» орнына корпоративтік табыс салығы ұғымы енгізілді. Негізгі өзгерістер жылдық жиынтық табыс құрылымында көрініс тапты. Есептеу әдістері жалпы сақталғанымен, салық ауыртпалығын басқаруда жылдық жиынтық табыс пен салықтық шегерімдер параметрлері маңызды орын алды.
Бюджеттегі үлесі және резиденттік қағидасы
Корпоративтік табыс салығы бюджеттік кірістерде елеулі рөл атқарады (мәтіндегі бағалау бойынша 55–60%). Бұл салықты оң қаржылық нәтижесі бар заңды тұлғалар төлейді.
Маңызды ұғымдардың бірі — резиденттік. Ол заңды тұлғаның тіркелген жері бойынша түпкілікті салық жауапкершілігін айқындайды: резиденттердің табыстары, соның ішінде шетелдік көздерден алынған табыстар да, осы салық аясында қарастырылады.
Әлеуметтік салық: әлеуметтік міндеттемелерді қаржыландыру
Әлеуметтік салық Қазақстан Республикасының салық жүйесінде салыстырмалы түрде кейін енгізілген салықтардың бірі. Оны енгізудің бастапқы мақсаты — мемлекеттік зейнетақы, әлеуметтік қамсыздандыру және медициналық көмек жүйелерін қамтамасыз ету үшін қаражаттарды жұмылдыру.
1999 жылғы қаңтардан бастап әлеуметтік салықты енгізу әлеуметтік бағдарламалар үшін бюджет кірістерін қалыптастыру қажеттілігімен де байланысты болды. Қызмет ету кезеңінде бұл салық бойынша бірнеше өзгеріс жасалды. Мысалы, 2004 жылғы 1 қаңтардан бастап Салық кодексінің 317-бабындағы түзетулерге сәйкес, әлеуметтік салық әрбір жұмыскердің табысы негізінде есептелетін тәсілге жақындай түсті.
Қазақстандағы практикада қатар жүретін екі үдеріс
- Еңбекақы қорына әлеуметтік салықты есептеу.
- Еңбекақыдан жеке табыс салығын ұстап қалу.
Жер салығы, мүлік салығы және көлік салығы
Жер салығы
Жер салығын енгізудің мақсаттары: жерді тиімді пайдалану және қорғау, топырақ құнарлығын арттыру, жер сапасына қарай шаруашылық жүргізу жағдайларын теңестіру, инфрақұрылымды дамыту және жерге орналастыру шараларын қаржыландыруға арналған арнайы қорлар қалыптастыру.
Салық салу объектісі — жер учаскесі. Төлем, әдетте, 1 гектарға жылдық тұрақты төлем түрінде белгіленеді. Оны заңды және жеке тұлғалар төлейді.
Мүлік салығы
Заңды және жеке тұлғалар мүлік салығын да төлейді. Салық салу объектісі — меншік иелігіндегі мүлік.
Мүлік салығы жергілікті бюджетке түсетін маңызды кіріс көзі болғандықтан, жергілікті органдар салық салу базасы мен ставкаларын мүліктің ерекшелігі мен құнына қарай айқындайды.
Көлік салығы
Егер заңды немесе жеке тұлғаның иелігінде (шаруашылық жүргізу немесе оралымды басқару құқығымен) көлік құралдары болса, олар көлік салығын төлейді.
Салық салу объектісі — көлік құралдары.
Жанама салықтар: акциздер және қосылған құн салығы (ҚҚС)
Акциздер
Акциздер — жанама салықтардың бір түрі. Олар бағаға немесе тарифке үстеме ретінде белгіленеді және заңды тұлғаның кірісі мен мүлкіне тікелей тәуелді болмайды. Тауарға акциз есептелсе, ол акцизделетін тауарға жатады.
Қазақстан Республикасының Үкіметі әр салық жылына акцизделетін тауарлар тізімін бекітеді. Оларға спирттің барлық түрлері, алкоголь өнімдері, темекі бұйымдары, бекіре және қызыл балық уылдырығы, алтыннан, платинадан немесе күмістен жасалған зергерлік бұйымдар және басқа да тауарлар кіреді.
Акцизді Қазақстан аумағында акцизделетін тауарларды өндіретін, өткізетін немесе кедендік рәсімдер арқылы әкелетін тұлғалар төлейді; іс жүзінде оның ауыртпалығы көбіне тұтынушыға ауысады.
Қосылған құн салығы (ҚҚС)
ҚҚС алғаш Францияда пайда болған. Бұл салық тауарларды (жұмыстарды, қызмет көрсетулерді) өндіру және айналым процесінде қалыптасатын қосылған құнның бір бөлігін бюджетке аударуды, сондай-ақ импорт кезінде бюджетке төлем жасауды білдіреді.
Салық салынатын айналым бойынша бюджетке төленуге тиісті ҚҚС, әдетте, сатылған тауарлар (жұмыстар, қызметтер) үшін есептелген ҚҚС сомасы мен сатып алынған тауарлар (жұмыстар, қызметтер) бойынша есепке жатқызылатын ҚҚС сомасының айырмасы ретінде айқындалады.
Салық салу объектілері
- Салық салынатын айналым.
- Салық салынатын импорт.
ҚҚС-ты салық бойынша есепке тұрған немесе есепке тұруға міндетті заңды тұлғалар төлейді.
Міндетті алымдар мен төлемдер: тіркеу үшін алым
Негізгі салықтардан бөлек, заңды және жеке тұлғалар бюджетке міндетті алымдар мен төлемдерді де аударады. Соның бірі — заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркегені үшін алынатын алым.
Заңды тұлғаны тіркеу алымы қашан алынады?
Бұл алым заңды тұлғаларды, сондай-ақ олардың филиалдары мен өкілдіктерін құруды және қызметін тоқтатуды мемлекеттік тіркеу кезінде, қайта тіркеу барысында, сондай-ақ мемлекеттік тіркеу туралы куәліктің дубликатын алу кезінде алынады.