Жер бедері
Табиғи-географиялық сипаттама
Қазығұрт тауының табиғи жағдайы
Қазығұрт — Батыс Тянь-Шань таулы жүйесінің құрамындағы оқшауланған тау тізбегі. Бұл мәтінде оның географиялық орны, геологиясы, жер бедері, су торы, климаты және топырақ жамылғысы жүйелі түрде сипатталады.
Географиялық орны және жалпы сипаттамасы
Қазығұрт тауы Оңтүстік Қазақстан өңірінде, Қаржантау жотасының солтүстік-батысында орналасқан. Ол солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 45–50 км-ге созылып, орташа ені 10 км-ді құрайды. Орташа биіктігі теңіз деңгейінен 1300–1400 м.
Негізгі көрсеткіштер
- Созылымы
- 45–50 км
- Ені
- шамамен 10 км
- Орташа биіктігі
- 1300–1400 м
- Ең биік нүктесі
- 1768 м (Кеме-Қалған)
Таулы өңір солтүстік-шығыста Бадам өзені аңғарымен, шығыста Қаржантау жотасымен, оңтүстікте Келес өзені аңғарымен шектеседі. Батыс және солтүстік-батыс бағытта абсолюттік биіктігі 400–600 м болатын оқшауланған тауалды жазығына ұласады.
Геологиясы
Қазығұрт тауы палеозой дәуірінің тығыз жыныстарымен және тас көмір кезеңінің теңіздік карбонатты шөгінділерімен жабылған. Ал тауалды жазықтары бор, үштік және төрттік дәуірлердің қалың борпылдақ шөгінділерінен тұрады.
Негізгі жыныстар мен шөгінділер
- Палеозойдың тығыз жыныстары
- Тас көмір дәуірінің теңіздік карбонатты шөгінділері
- Тауалды аймақтарда бор–үштік–төрттік дәуірдің борпылдақ шөгінділері
Жер бедері
Қазығұрт — оқшауланған тау жүйесіне жатады. Мезозойдың әктастарынан құралуына байланысты мұнда карстық жер бедері пішіндері қалыптасқан. Жалпы жер бедері таулы типті: беткейлері тік, кей жерлері құзды; аңғарлары көбіне теңіз деңгейінен 600–700 м биіктікте орналасып, тар әрі терең келеді.
Таулы массивте палеозой жыныстарында терең тілімденген, тік беткейлі бедер басым. Сонымен қатар әктастар, тақтатастар және кварциттер кең таралған. Таудың оңтүстік-батыс беткейі салыстырмалы түрде қысқа әрі тік болады.
Тауалды аймақтың морфологиясы
Тау етегінде ойыстанулар мен депрессияға ұшыраған тау шлейфтері (тау етегіндегі ұсақ шөгінділер белдеуі), сондай-ақ өзендердің ысырынды конустары кездеседі. Шөгінділердің қабатталуына қарай бедер әркелкі: лессті, пролювиалдық-аллювиалдық, малтатасты және қиыршықтасты шөгінділер ұшырасады.
Кейбір шыңдық бөліктерінде тегістелген учаскелер байқалады. Тау етегіндегі пролювиалдық жазықта қиыршықтас, малтатас, құм және құмдауыт қабаттары таралған; жекелеген жерлерде сел ағындарымен келген дөңбектастар кездеседі.
Солтүстік бағытта тау беткейі біртіндеп еңістеніп, Келес өзенінің аңғарына жалғасады.
Су торлары
Аймақтың өзен жүйесі негізінен еріген қар суымен, мұздық суларының үлесімен және тау жылғаларымен қоректенеді. Су торы территория бойынша әркелкі таралған. Көптеген өзендерде көктем–жаз айларында тау басындағы қардың еруіне байланысты су тасуы байқалады.
Ақбура сияқты өзендер бұлақ суымен де қоректенеді, ал кейбір ұсақ жылғалардың арналары жаз мезгілінде кеуіп қалады. Беттік сулардың басым бөлігі минералогиялық құрамы бойынша гидрокарбонатты, тұщы су типіне жатады.
Маусымдық ерекшеліктер
- Жазғы су тасуы қысқы және көктемгі жауын-шашын мөлшеріне тәуелді, жыл сайын құбылып отырады.
- Қыста өзен деңгейі салыстырмалы тұрақты, өйткені қоректенудің бір бөлігі жер асты суларына байланысты.
Климаты
Қазығұрт тауының климаттық жағдайы оның қоңыржай және субтропиктік белдеулер шекарасына жақын орналасуымен және жер бедерінің әсерімен анықталады. Мұнда тау климаты шұғыл континенттік сипатта: жаз бен қыс арасында, сондай-ақ күндіз бен түн арасында температура айырмасы айқын.
Температуралық режим
- Шілде (орташа)
- +26,3 °C
- Қаңтар (орташа)
- −4,3 °C
- Абсолюттік максимум
- +35…+38 °C
- Абсолюттік минимум
- −25…−29 °C
Жылдық орташа температура шамамен 9–10 °C аралығында. Қыс мезгілінде 500–600 м белдеуде суық ауа массалары жиі байқалып, 1800 м-ге дейін температуралық инверсия құбылысы көрінуі мүмкін.
Жауын-шашын және қар жамылғысы
Қар жамылғысы әдетте қараша айынан бастап қалыптасады, орташа қалыңдығы 20 см-ден аса бермейді. Жауын-шашынның жылдық мөлшері орта есеппен 500–600 мм, биіктік артқан сайын ылғал мөлшері көбейеді. Ылғалдың ең көп түсетін кезеңі — наурыз–мамыр.
Климаттың маңызды ерекшеліктерінің бірі — жазғы құрғақшылықтың ұзаққа созылуы: шамамен 5 ай бойы жауын-шашын өте аз түседі.
Экспозиция әсері
Солтүстік және оңтүстік экспозициядағы беткейлер арасында температура, жауын-шашын, топырақ ылғалдылығы сияқты көрсеткіштер бойынша айқын айырмашылық бар. Солтүстік-батыс экспозициясы, әдетте, оңтүстік-шығысқа қарағанда ылғалдау келеді. Бұл құбылыс мезо- және микрорельеф деңгейінде де байқалады.
Жалпы алғанда, күн радиациясының айырмашылықтары, жауын-шашынның әркелкі түсуі және жергілікті циркуляциялық құбылыстар өсімдік жамылғысының «мозаикалы» алуан түрлілігін қалыптастыруға жағдай жасайды.
Топырақ жамылғысы
Батыс Тянь-Шань топырағын жүйелі зерттеулердің алғашқылары С.С. Неуструевтің топырақ-ботаникалық экспедицияларымен байланысты. Ол төменгі тау белдеуінде сұр топырақтың ерекше типін бөліп көрсетіп, Батыс Тянь-Шань топырақтарының биіктік белдеулік (вертикаль) зоналылығының алғашқы схемасын ұсынған.
Оңтүстік-батыс Тянь-Шаньға жататын Қазығұрт тауы топырақ жамылғысы жағынан тұтастай Тұран фасциясына кіреді. Мұнда морфологиялық белгілері, физикалық қасиеттері және химиялық құрамы бойынша сұр топырақтар кең дамыған; олардың құрамында суда тез еритін тұздардың мөлшері салыстырмалы жоғары екені көрсетілген.
Жалпы қасиеттері
- Гумус мөлшері көбіне 1–2% шамасында.
- Терең қабаттары салыстырмалы ылғалды әрі сілтілі.
- Карбонаттылықтың салыстырмалы төмен болуы байқалады.
- Топырақ түзуші аналық жыныстар: лессті сұр топырақтар мен әртүрлі шөгінділер.
Сұр топырақтардың таралу белдеулері
| Түрі | Биіктік белдеуі | Қысқаша сипаттама |
|---|---|---|
| Ашық сұр | 300–500 (кейде 700) м | Тау етегіндегі жазықтарда қалыптасады; кей белгілері шөлдік жазықтарға ұқсас, эфемерлі өсімдіктер кездеседі. |
| Типтік сұр | 500–800 м | Қырқалы бөлікте таралған; гумус қабаты күңгірттеу, тұзды және гипсті қабаттар тереңірек орналасады. |
| Күңгірт сұр | Гумидтік аймақтар | Климат пен өсімдік жамылғысы жағынан таулық жағдайларға жақын белдеулерде қалыптасады. |
| Сілтіленген сұр | 1000–1200 м | Биіктеген сайын ылғалдың артуымен байланысты белдеу түрінде байқалады. |
| Құба топырақ | шамамен 1400 м | Ылғалдырақ беткей учаскелерінде дамиды. |
Топырақ жамылғысы өсімдік қауымдастықтарымен тығыз байланысты болғандықтан, аудан ішінде әртүрлі топырақ кешендері жиі ұшырасады.