Қылмыс құрамы материалдық
Қазақстан Республикасы Президентінің ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау
Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес, Қазақстан Республикасының Президенті — мемлекеттің басшысы, ішкі және сыртқы саясаттың негізгі бағыттарын айқындайтын, ел ішінде және халықаралық қатынастарда Қазақстанның атынан өкілдік ететін ең жоғары лауазымды тұлға.
Президент — халық пен мемлекеттің билік бірлігінің, Конституцияның мызғымастығының, адам мен азамат құқықтары мен бостандықтарының нышаны әрі кепілі (Конституцияның 40-бабы 1, 2-тармақтары).
Қазақстан Республикасының Президентіне, оның абыройы мен қадір-қасиетіне ешкімнің тиіспеуіне кепілдік беріледі (46-бап 1-тармақ). Президент пен оның отбасын қамтамасыз ету, қызмет көрсету және қорғау мемлекет есебінен жүзеге асырылады (46-бап 2-тармақ).
Осы конституциялық нормаларға сәйкес жаңа Қылмыстық кодексте Президенттің ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау үшін жауаптылықты көздейтін арнайы бап көзделген.
Қылмыстың тікелей объектісі
Президенттің басқару қызметіне байланысты оның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау жөніндегі қоғамдық қатынастар.
Жәбірленуші
Қазақстан Республикасының Президенті, сондай-ақ оның жақын туыстары.
Объективтік жағы
Президентті жария түрде қорлау немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу арқылы көрініс табады.
Субъект және кінә нысаны
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған адам. Субъективтік жағынан әрекет тікелей қасақаналықпен және әртүрлі ниетпен жасалады; ниет саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындауда ескерілуі мүмкін.
Президентті жария түрде қорлау және ар-намысқа қол сұғу ұғымдары
Жария түрде қорлау
Жария түрде қорлау деп бөтен адамның немесе көпшіліктің көзінше Президентке әдепсіз сөздер айту, шектен шыққан арсыздықты білдіретін әрекеттер жасау, сондай-ақ қоғамдық мінез-құлық нормаларына қайшы келетін өзге де қылықтар арқылы ауызша не жазбаша тіл тигізуді айтамыз.
Ар-намыс пен қадір-қасиетіне қол сұғу
Бұл — шындыққа сай келмейтін жалған мәліметтер тарату, плакаттар жасау, адамгершілігін және қадір-қасиетін көрінеу аяққа басатын, жұртшылық алдында масқаралайтын, беделін түсіретін жалған лақаптарды айту және тарату сияқты әрекеттер.
Аяқталу сәті (құрамы)
Бұл қылмыс формальдық құрамға жатады: Президентті жария түрде қорлаған немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғатын әрекет жасалған сәттен бастап аяқталған деп танылады.
Бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалану және сынның шегі
Осы әрекеттердің ауырлататын түрі — оларды бұқаралық ақпарат құралдарын пайдалана отырып жасау. Бұқаралық ақпарат құралдарына газет, журнал, радио, телехабар және көпшілікке арналған өзге де құралдар жатады.
Қылмыстық кодекстегі ескертпе бойынша, Қазақстан Республикасы Президентінің жүргізіп отырған саясаты туралы сын тұрғысынан айтылған жария сөздер осы бап бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соқпайды.
Депутаттың ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу және оның қызметіне кедергі жасау
Бұл құрамның тікелей объектісі — Қазақстан Республикасы Парламентінің заң шығару қызметіне байланысты депутаттың ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау жөніндегі қоғамдық қатынастар. Жәбірленуші — Парламент депутаты.
Объективтік жағы, субъектісі, субъективтік жағы, сондай-ақ ауырлататын және аса ауырлататын түрлері бойынша бұл құрам Президентке қатысты көзделген ережелерге ұқсас. Негізгі айырмашылық — жәбірленушіде: бір жағдайда Президент, екінші жағдайда депутат.
Депутатты қорлау немесе оның ар-намысы мен қадір-қасиетіне қол сұғу әдетте депутаттық міндеттерін атқару кезінде немесе оны атқаруға байланысты жүзеге асырылады. Егер бұл байланыс болмаса, әрекет жеке адамға қарсы қылмыс ретінде саралануы мүмкін.
Өкімет өкілін қорлау
Тікелей объект
Қызметтік міндеттерін атқарып жүрген немесе атқаруына байланысты өкімет өкілінің заңды қызметі.
Қосымша объект
Өкімет өкілінің беделі мен абыройы.
Объективтік жағы
Қызметтік міндеттерін орындауына байланысты өкімет өкілін қорлау арқылы іске асады. Қорлау деп олардың беделін, абыройын, адамгершілігін көпшілік алдында аяққа басатын және масқаралайтын әрекеттерді айтамыз: ауызша немесе жазбаша түрде, көзінше не сыртынан, сондай-ақ баспасөз құралдарын пайдаланып жала жабу, даттау, абыройын түсіру.
Жариялылық талабы
Қорлау жария түрде, яғни көпшілік алдында жасалуы қажет. Көпшілік алдындағы қорлау — бөтен адамның көріп-естіп тұруы немесе бірнеше адамның куә болуы. Жазбаша қорлау — баспасөз арқылы көпшілікке мәлім етілуі.
Субъективтік жағы және субъект
Қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалады: кінәлі адам өкімет өкілін оның қызметіне байланысты жария түрде қорлағанын түсінеді және соны қалайды. Субъект — 16 жасқа толған, есі дұрыс кез келген адам.
Өкімет өкіліне қатысты күш қолдану немесе күш қолданамын деп қорқыту
Қылмыстық кодекстің 321-бабының 1-тармағында өкімет өкілінің қызметтік міндеттерін орындауына байланысты оған немесе оның жақындарына қатысты өмірі мен денсаулығына қауіпті емес күш қолдану, сондай-ақ күш қолданамын деп қорқыту үшін жауаптылық белгіленген.
Негізгі объект
Өкімет өкілдерінің дұрыс басқару қызметі.
Қосымша объект
Өкімет өкілінің және оның жақындарының өмірі мен денсаулығы.
Жәбірленуші
Өкімет өкілі және оның жақын туыстары.
Қылмыстың көрініс беру нысандары
- Өкімет өкіліне немесе оның жақын туыстарына қатысты өмірі мен денсаулығына қауіпті емес күш қолдану.
- Осы адамдарға күш қолданбақ болып қорқыту.
- Аталған адамдарға қатысты өмірі мен денсаулығына қауіпті күш қолдану.
Мысалдар (қауіпті емес күш қолдану)
Қызметтік міндеттерін орындауына байланысты жәбірленушінің киімін жырту, сабау, жеңіл жарақат келтіру, бостандығын шектеу, өмірі мен денсаулығына қауіп төндірмейтін жағдайда есеңгірететін заттарды қолдану сияқты әрекеттер осы санатқа жатқызылуы мүмкін.
Құрамы
Құрылымы бойынша формальдық-материалдық құрам ретінде сипатталады: күш қолданбақ болып қорқыту — формальдық, ал өзге әрекеттер — материалдық құрам белгілеріне жақын.
Субъективтік жағы және субъект
Қылмыс тікелей қасақаналықпен жасалады. Субъект — 16 жасқа толған адам.
Жауапты мемлекеттік лауазымды адамдарға қатысты қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтерді жария ету
Бұл қылмыстың объективтік және субъективтік белгілері жауапты мемлекеттік лауазымды адамдарды мемлекеттік қорғау туралы заңнамада нақты айқындалады.
Объектілер
Негізгі тікелей объект — жауапты мемлекеттік лауазымды адамның бірқалыпты әрі дұрыс қызметі. Қосымша тікелей объект — сол адамның немесе оның туыстарының қауіпсіздігі.
Жәбірленушілер және жақын туыстар
Жәбірленушілер — аталған лауазымды адамдар және олардың туыстары. Жақын туыстар қатарына ата-анасы, балалары, атасы мен әжесі, немерелері, аға-інілері мен апа-қарындастары, жиендері, асырап алған балалар мен ата-аналар, келіні, құдасы, жақын досы және өзге де жақын адамдар кіруі мүмкін.
Объективтік жағы және аяқталу сәті
Қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтерді кез келген тәсілмен жария ету (әрекет немесе әрекетсіздік арқылы) арқылы жүзеге асады. Бұл қылмыс формальдық құрамға жатады және мәлімет бөтен адамға не адамдарға жария етілген сәттен бастап аяқталған деп танылады.
Субъективтік жағы және арнаулы субъект
Қылмыс қасақана (тікелей немесе жанама) түрде жасалады. Субъект — арнаулы: 16 жасқа толған, қауіпсіздік шаралары туралы мәліметтер өзіне сеніп тапсырылған немесе қызметтік міндетіне байланысты белгілі болған адам (мысалы, жеке күзетші, хатшы, жүргізуші, дәрігер, үй қызметкері және т.б.).
Ауыр зардаптар және кінә нысаны
Ауыр зардаптарға лауазымды адамды немесе оның жақын туыстарын өлтіруге оқталу, ауыр дене жарақатын келтіру, үй-мүлкін жою және басқа да салдарлар жатады. Зардапқа қатысты кінә нысаны абайсыздық арқылы көрініс табуы мүмкін.
Қорытынды
Берілген нормалар мемлекеттік биліктің конституциялық институттарын қорғауға, мемлекеттік қызметтің қалыпты жүзеге асуына кедергі келтіретін әрекеттердің алдын алуға, сондай-ақ лауазымды тұлғалардың беделі мен қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған. Сонымен бірге, саяси шешімдер мен мемлекеттік саясатты сынға алудың өзі қылмыстық жауаптылыққа автоматты түрде әкелмейтіні заңнамалық деңгейде көрсетіледі.