Ашып қара сырласым
Сәкен Сейфуллин: дәуірді жырлаған, ұлттың үнін қорғаған тұлға
Қазақ кеңес әдебиетінің негізін қалаушы, жалынды ақын әрі қоғам қайраткері Сәкен Сейфуллиннің өмір жолы мен шығармашылығына үңілсек, қазақ тарихындағы ірі өзгерістердің сан қырын көреміз. Оның қайраткерлігін бір арнаға сыйдырып, бір ғана өлшеммен бағалау дұрыс емес: Сәкен тұлғасы — өнер мен саясат, азаматтық ұстаным мен эстетикалық ізденіс тоғысқан күрделі құбылыс.
Азаматтық ұстаным және тіл тағдыры
Коммунистік партия мен Кеңес өкіметіне сеніп, оны әділдік пен теңдік жолы деп түсінген Сәкен саясаттағы бұрмалаушылықты көрген тұста да ой-сезімін іште қалдырмай, пікірін ашық айтуымен ерекшеленді. Ол ұлттардың өзін-өзі билеуі туралы Ленин қағидасына шын сенді және Қазақстанда ұлт өкілдерін «ұлтшылдық» айыбымен тұқыртқысы келгендерге қарсы наразылығын жасырмады. Бұған 1923 жылы Ярославскийге жазған хаты дәлел.
Мемлекеттік тіл және ұлттық атау мәселесі
Үкімет басында жүрген кезеңінде Сәкен қазақ тілін мемлекеттік тіл ретінде жариялау, мемлекеттік іс қағаздарын қазақша жүргізу, қазақ тіліндегі кітап, газет-журнал шығаруды ұлғайту мәселелерін батыл көтерді.
Сонымен қатар «қырғыз» деп аталып келген ұлттың тарихи атауын қалпына келтіру ісіне де айрықша еңбек сіңірді. 1923 жылы «Қазақты қазақ дейік, қателікті түзетейік» атты мақаласында ол: «Бүгінге шейін қазақты орыстар “киргиз” деп келеді… “киргиз” дегенде бір түрлі менмендік қиянатпен, қорлаған мазақпен айтатын», — деп күйіне жазды.
Сол жылғы 9 маусымда жарияланған «Кеңсе істерін қазақ тілінде жүргізу керек» мақаласы да тілдің қоғамдық өмірдегі орнына қатысты өткір ойлардың мәйегі болды: өз тіліміздің өзімізге бұйырмай келе жатқаны — бүгінге дейін өзекті мәселе.
Сәкен Голщекин саясатына да ашық қарсы шықты. Ақыры 1937 жылы 25 ақпанда Алматы түрмесінде өзі болашағына риясыз сенген өкіметтің қолынан атылды. Бұл — тұлға тағдырының қасіреті ғана емес, дәуір қақтығысының да ауыр сабағы.
Ақындық табиғат: жаңашылдық, лирика және азаматтық үн
Сәкен ең алдымен өз дәуірін жырлап, оны қастерлеудің жолын тапқан жаңашыл тұлға болды. Оның сазгерлігі мен сал-серілік болмысы да дарынын айшықтай түсті. Қатарлас қоғам және мемлекет қайраткерлерінен Сәкенді даралаған негізгі қасиет — оның ірі ақындығы, ал ақындығының өзегі — реформаторлық жаңашылдығы еді.
Замана образы
Ақын-жазушылардың бәрі өз заманын бейнелеуге талпынады, бірақ ол әркімнің маңдайына жазыла бермейтін бақ. Сәкен шығармаларында қоғамдық өзгерістердің жаңашыл сипатын ашатын азаматтық әуен басым.
Лирикалық кеңдік
Саяси тенденциясы күшті болғанымен, Сәкен поэзияда лирик ақын ретінде де елеулі орын алады. Ол туған даланың табиғатын, махаббатты, көңіл күй иірімдерін жырлап, адам сезімін қоғамдық өмірмен сабақтастыра көрсетті.
Сәкеннің табиғат лирикасы қазақ кеңес әдебиетінде табиғатты жырлаудың жаңа ұстанымын қалыптастыруға ықпал етті. Көкшенің сұлу келбеті оқырман жадында Сәкен есімімен астасып сақталуы да сондықтан.
«Аққудың айрылуы»: махаббат пен гуманизм туралы лирикалық поэма
Туған табиғат пен адал сезімді бірлікте жырлауда Сәкеннің «Аққудың айрылуы» поэмасының орны айрықша. Романтикалық сарындағы бұл аңыз үлкен гуманистік идеяны — шынайы сезімді, достықты қадірлеуді, сұлулықты сүюді уағыздайды.
Сюжеттің өзегі
Айдын көлде қатар жүзген қос аққудың бірін қатыгез сұр мерген атып түсіреді. Сыңарының қайғысы — жалғыздықпен өмір сүре алмайтын шын ғашықтықтың күшін танытады: екінші аққу да мергеннің алдына көктен құлдилап келіп құлайды, сүйгеніне қош айтып, қанатын бір қағып, мәңгілікке көз жұмады.
1920-жылдардың екінші жартысы Сәкен үшін де, оның жақтастары үшін де жеңіл болған жоқ. Өз сөзімен айтқанда, «басқару қызметтерінде Смағұл секілділер отырған кезде» оның саяси-әлеуметтік істерге араласуы мүмкін еместігіне көзі жетіп, «еш нәрсеге араласпайтын тұрмысқа» көшеді. «Аққудың айрылуы» және тағы бірнеше шығармасы дәл осы кезеңде жазылған.
Кейін сын да айтылды, мін де тағылды. Алайда Сәкен ақталғаннан соң поэма өзінің пәктігімен, сезімталдығымен әдебиет тарихынан лайықты орнын алды.
«Көкшетау» дастаны: тарих, табиғат және халықтық романтика
Сәкен поэмаларының ішінде 1925 жылдары басталып, 1928 жылы Ташкентте аяқталған, 1929 жылы жарық көрген халықтық «Көкшетау» дастанының қазақ поэзиясындағы орны бөлек. Поэмадағы лирикалық кейіпкер — Көкшетаудың өзі: Оқжетпес, Жұмбақтас, Жеке батыр тәрізді табиғат нысандары көркем образ дәрежесіне көтеріледі.
Еңбек пен әсемдік байланысы
Жұмсамақ еңбек табы жігер-күшін,
Жасамақ жер-дүниеге жаңа пішін.
Жоқ қылып қайғы, қасірет, жарлылықты,
Жер тобын жұмақ қылмақ адам үшін.
Бұл жолдарда ақын табиғаттың сұлу көркін халық еңбегімен ұштастырып, романтикалық қуатты ойға айналдырады.
Дастанда Абылайдың қалмаққа шабуылы, олжамен бірге қолға түскен қалмақ қызы арқылы өрілетін оқиғалар желісі беріледі. Тарихи шындық болуы да мүмкін, болмауы да мүмкін — бастысы, ақынға сюжетті ширықтырып, көркем бейне жасауға мүмкіндік береді. Қыздың қойған үш шарты арқылы Оқжетпес аңызы, Жұмбақтас хикаясы, әрі қарай поэманың драматизмі күшейеді.
Адақ бейнесі және негізгі идея
Қыздың «Кептер кебі» деп берілген жұмбағын даңғой батырлар шеше алмай, ел намысы таразыға түскен сәтте Адақ атты қарапайым ер жігіт алға шығып, шарттардың бәрін орындайды. Ақын мұнда ердің емес, елдің намысын жоғары қоюды мақсат етеді: Адақ арқылы адамгершілік, әділет, мейірбандық үлгісін танытады.
Табиғат лирикасының көркем тынысы
Жағалай тау мен орман анталаcып,
Ортада жатқан жасыл мөлдір айна.
Ойнайды сол айнадан жүзін көріп,
Кеш болса сансыз жұлдыз, алтын ай да.
Ақын әрбір қимылды тәптіштеп баяндаудан гөрі, көз қуантар келбетті сөздің қасиетімен танытып, оқырманды сүйсіндіреді. «Көкшетау» — пейзаждық галерея секілді.
Мысалы, Кенесары үңгірін суреттеуі:
Үйшік бар әлгі құзда үңгірлеген,
Ішіне кірсең үйдей күңгірлеген.
Аталған Кенесары үңгірі деп:
Көрсеңіз тәрізді іші дым кірмеген.
Сұлу Көкшенің табиғаты мен ел тарихын Сәкен мен Мағжан жарыса дәріптеді деген пікірдің тууы заңды. Мағжан поэмаларының ертерек (1923) жазылғаны белгілі, ал Сәкен «Көкшетауды» 1925 жылдан бастап, 1928 жылы аяқтады. Уақыт жағынан Мағжан озық көрінгенімен, шығармашылық бәсеке әдебиетімізді байытып, көркем олжаға кенелтті: екі ақын да өз биігінде қалды.
«Сыр сандық»: достық пен жан құпиясының поэтикасы
Сәкеннің көңіл күй лирикалары ішінде «Сыр сандық» өлеңі ерекше орын алады. Бұл шығармада адамдар арасындағы адал достық пен сезім тазалығы жырланады: ақын адамның рухани әлемін биік құздың басына жасырылған, кілттеулі сыр сандыққа теңейді. Ол сандықты екінің бірі аша алмайды — тек жан сырын терең ұғынар адал дос қана ашады.
Ырғақ пен өрнек жаңалығы
Өлеңді ойға құру, мазмұнды түр арқылы ашу ізденістері нәтижесінде Сәкен сылқым сылдыры бар, ойнақы өрнекті туынды жасады. Сөздердің сазы көңіл қошын тез тауып, еріксіз еліктіретіндей әсер береді.
Қиял қуатының көрінісі
Қара жерден аспан асып ұшайық,
Жерді, аспанды біріктіріп құшайық.
Аспан жерді қуыршақтай қапсырып,
Алып қолға ырғап-шайқап қысайық.
Мұндағы бейнелі образдар ақын қиялының ұшқырлығын, сөз құдіретін еркін меңгергенін аңғартады: лирика тек нәзік сезімнің ғана емес, ойлы мазмұн мен азаматтық әуеннің де кең өрісі екенін дәлелдейді.
«Ананың хаты», «Анаға жауап» секілді өлеңдерінде ана мен бала арасындағы сағынышқа баланың байыпты ойы қосылып, ескі өмір мехнатын көп тартқан ана мен жаңа қоғамның күрескер ұлының нақты образдары жасалады. Осы арқылы Сәкен лирик ретінде ізгі адамгершілік мінезді, айнымас достықты, анаға деген қастерлі сезімді биікке көтерді.
Әуезов бағасы және шығарманың өміршеңдігі
Мұхтар Әуезовтің пайымы
Мұхтар Әуезов Сәкен туралы: оның ақындығында «тәкәппар сөз үндері» барын, «жабы емеспіз, тұлпармыз; құладын емес, сұңқармыз» деп, оянған жұрттың рухын дабылдатқанын айтады. Әуезов Сәкен сезімінің айқын, ашық әрі тұтас екенін, шыншылдығы «қозып, жанып отыратын» нық қуат екенін атап өтеді. Бұл — «әр адымын санап басқан кісінің жолы емес», ылдиы мен өрі бар шын өмір жолы.
Өмір шындығына сүйенген шығарма қандай деңгейде жазылса да елеусіз қалмайды — бұл өнер табиғатынан туатын заңдылық. Сәкеннің поэма-дастандары қазақ поэзиясына қосылған інжу-маржан. Уақыт озған сайын олардың қадір-қасиеті артып, жаңа ұрпақпен қайта табыса береді.
Қорытынды ой
Сәкен Сейфуллин — күрескерлік мінезі мен көркемдік жаңашылдығы қатар өрілген, тіл мен ұлттық атаудың тағдырын қорғаған, табиғат сұлулығын адам еңбегімен ұштастырған, лириканың шекарасын кеңейткен ірі тұлға. Оның мұрасы — тарихтың да, әдебиеттің де тірі тамыры.