Льюис моделі туралы қазақша реферат
Экономикалық өсу теориялары
Льюис моделі және қазіргі өсу теорияларындағы негізгі идеялар
Қазіргі экономикалық өсу теорияларының маңызды бағыттарының бірі — Нобель сыйлығының иегері А. Льюистің екі секторлы моделі. 1950-жылдардың ортасында қалыптасқан бұл тұжырымдама еңбек ресурстары мол, өндіріс құрылымы дәстүрлі сипаттағы дамушы елдер экономикасын түсіндіруге ерекше үлес қосты.
Негізгі өзек
Әлсіз дамыған экономика екі сектордан тұрады: дәстүрлі (аграрлық) және қазіргі (индустриалды). Экономикалық өсу жұмыс күшінің бір сектордан екіншісіне ауысуымен және капиталдың қорлануымен тығыз байланысты.
Өсу тетігі
Ауылдан қалаға миграция индустриалды сектордағы өндіріс пен жұмыспен қамтуды ұлғайтады. Бұл үдеріс инвестиция деңгейіне және өнеркәсіптегі капитал жинақталуына тәуелді.
Саясаттық ишара
Льюис қаладағы жалақы ауылдағы орташа табыстан шамамен 30% жоғары болуы қажет деп есептейді — бұл айырмашылық еңбек миграциясын ынталандырады.
Льюистің екі секторлы моделі: құрылымы мен логикасы
Дәстүрлі сектор
- Натуралды ауыл шаруашылығына жақын құрылым, өндірістің баяу жаңаруы.
- Еңбектің шекті өнімділігі өте төмен, кей жағдайда нөлге жуық.
- Осы жағдай «артық жұмыс күші» (еңбек ресурстарының толық пайдаланылмауы) ұғымын негіздейді.
Қазіргі индустриалды сектор
- Қалалық өнеркәсіпке сүйенетін, өнімділігі жоғары сектор.
- Өндіріс пен жұмыспен қамтудың кеңеюі капитал қорлануына және инвестицияға тәуелді.
- Ауылдан қалаға еңбек көші-қоны индустриалданудың жылдамдығын арттырады.
Жалақы айырмасы және миграция
Модельде жалақының салыстырмалы деңгейі шешуші рөл атқарады. Льюистің пайымдауынша, қаладағы жалақы ауылдағы орташа табыстан айтарлықтай жоғары болуы тиіс; тәжірибелік бағдар ретінде ол шамамен 30% айырманы ұсынады. Мұндай алшақтық еңбек ресурстарының ауылдан қалаға ауысуын күшейтіп, индустриалды сектордағы жұмыспен қамтуды және өндірісті ұлғайтады.
Өсу теорияларындағы негізгі бағыттар: қысқаша жинақ
Харрод–Домар
Экономикалық өсуді негізінен капитал қорлануымен байланыстырады. Харродтың логикасында жинақ үлесінің табысқа механикалық түрде тәуелді болуы күмәнді: табыс 1–4% артса, жинақ үлесі төрт есе өседі деу шынайы емес, яғни капитал қорлануы табыс динамикасынан белгілі бір дәрежеде тәуелсіз болуы мүмкін.
Неокейнстік көзқарас
Экономикалық тұрақтылыққа жетуде тиімді сұраныс мәселесін алдыңғы орынға қояды. Негізгі түйін — «өткізу проблемасы»: егер сұраныс өндірістік ресурстардың толық пайдаланылуын қамтамасыз етсе, экономика динамикалық тепе-теңдікке жақындайды. Бұл бағыт ұлттық табыстың өсуін капитал қорлануының функциясы ретінде қарастырып, өсудің басты факторы ретінде инвестицияны атайды.
Неоклассикалық бағыт және монетарлық қыр
Өсудің көзін пайданың өсуімен байланыстырады. Жұмыссыздық пен өндірістің толық жүктелмеу себептері ретінде инвестиция мен техникалық прогрестің төмен қарқынын көрсетеді, бұл өз кезегінде пайданың төмендеуіне және инновацияға ынтаның әлсіреуіне әкеледі.
Монетарлық түсіндіруде ұзақ мерзімде ақшаның тұрақсыздығы экономикалық өсудің құбылмалылығын күшейтеді: ақша массасының қысқаруы өсім қарқынын баяулатады, ал ұлғаюы жеделдетуі мүмкін. Р. Солоу пікірінше, пайыз мөлшерлемесі халық санының өсу қарқыны мен жалпы экономикалық өсу қарқынына сәйкес келуі тиіс.
Жаңа және эндогенді өсу теориялары
Бұл бағыт неоклассиктердің капиталдың кемімелі шекті өнімділігі туралы алғышартын жиі қайта қарайды және капитал салымдарының тиімділігіне ықпал ететін сыртқы әсерлерге (spillover) назар аударады. Өсудің тежелу себептері ретінде адам капиталына, инфрақұрылымға және ҒЗТКЖ-ға (НИОКР) инвестицияның жеткіліксіздігін көрсетіп, даму процесінде мемлекеттің белсенді рөлін қолдайды.
Льюис моделінің осы қатардағы орны
Льюис екі секторлы құрылым арқылы экономиканың «дәстүрліден» «қазіргіге» өтудегі нақты механизмін көрсетеді: еңбек миграциясы + капитал қорлануы + инвестиция. Осы өтуді жеделдету үшін ол индустриалды сектордағы жалақыны ауылдағы деңгейден шамамен 30% жоғары ұстауды ұсынады.
Экономикалық өсуді талдаудың негізгі мәселелері
- Экономикалық өсудің факторлары.
- Қазіргі және болашақ тұтынудың арақатынасы және оның өсу қарқынына ықпалы.
- Экономикалық өсу мен табысты бөлудің өзара байланысы.
- Экономикалық өсудің тарихи тенденциялары.
- Тепе-тең (тұрақты, балансталған) өсу шарттары.
Қорытынды ой
Қоғамның әл-ауқатын арттыру мақсатында экономикалық өсуді жан-жақты талдап, әр теорияның күшті жақтарын ескерген маңызды. Дегенмен, әр ұлттық экономиканың ерекшеліктеріне қарай өсуді қамтамасыз ететін тетіктерді тиімді іске қосу оңай емес. Сондықтан әлемдік тәжірибеге сүйену, қол жеткізілген нәтижелерді талдау және ұзақ мерзімді тұрақты даму қағидаларын басшылыққа алу — берік бағдар болып қала береді.